Tanzimat ve Servetifünun

Tanzimat Dönemi Edebiyatı (1860-1896)

Başlangıcı: Şinasi ile Agah Efendi'nin çıkardığı Tercüman-ı Ahval gazetesi (1860). Batı edebiyatı, özellikle Fransız edebiyatı örnek alınmıştır. Edebiyat "toplum için sanat" (I. dönem) ve "sanat için sanat" (II. dönem) anlayışlarına göre iki kuşakta incelenir.

• Batılı türlerin ilk örnekleri: İlk yerli tiyatro: Şair Evlenmesi (Şinasi, 1860). İlk çeviri roman: Telemak (Yusuf Kâmil Paşa). İlk çeviri şiir: Tercüme-i Manzume (Şinasi). İlk yerli roman: Taaşşuk-ı Tal'at ve Fitnat (Şemsettin Sami). İlk edebî roman: İntibah (Namık Kemal). İlk realist roman: Araba Sevdası (Recaizade Mahmut Ekrem). İlk hikâye: Letaif-i Rivayat (Ahmet Mithat Efendi). İlk köy romanı: Karabibik (Nabizade Nazım). İlk tarihî roman: Cezmi (Namık Kemal). İlk psikolojik roman denemesi: Zehra (Nabizade Nazım). İlk mensur şiir: Mensur Şiirler (Halit Ziya; Servetifünun).
• I. kuşak (toplum için sanat): Şinasi (dilde sadeleşmenin öncüsü, noktalamayı ilk kullanan, ilk özel gazete), Namık Kemal (vatan ve hürriyet şairi; Vatan yahut Silistre, İntibah, Cezmi), Ziya Paşa (Terkib-i Bend, Terci-i Bend, Harabat antolojisi, Şiir ve İnşa makalesi), Ahmet Mithat Efendi (halkı eğitmek için çok sayıda roman; Felatun Bey ile Rakım Efendi), Ahmet Vefik Paşa (Molière uyarlamaları).
• II. kuşak (sanat için sanat): Recaizade Mahmut Ekrem (Talim-i Edebiyat; "Güzel olan her şey şiirin konusudur"; Araba Sevdası), Abdülhak Hamit Tarhan ("Şair-i Azam"; Makber, Sardanapal, Finten, Eşber; şiirde biçim denemeleri), Sami Paşazade Sezai (Sergüzeşt; esaret konusu), Nabizade Nazım.
• Özellikler: Fikir ve sanat ön planda; kafiye "göz için değil kulak için" anlayışı (II. dönemde tartışıldı); romantizm ağırlıklı, Araba Sevdası ve Karabibik'te realizm etkisi; olay örgüsünü kesip okura seslenme ve bilgi verme (Ahmet Mithat tekniği).

Servetifünun (Edebiyat-ı Cedide) Dönemi (1896-1901)

• Recaizade Mahmut Ekrem'in desteğiyle Servetifünun dergisi etrafında toplanan sanatçılar; Tevfik Fikret derginin yayın yönetmeni oldu. 1901'de Hüseyin Cahit'in Fransızcadan çevirdiği "Edebiyat ve Hukuk" yazısı gerekçesiyle dergi kapatılınca topluluk dağıldı.
• Özellikler: "Sanat için sanat"; ağır ve süslü bir dil (Arapça-Farsça sözcük ve tamlamalar, yeni bileşik kelimeler); aruz ölçüsünün Türkçeye ustalıkla uygulanması; serbest müstezat ve sone gibi Batılı biçimler; anlam bakımından birbirine bağlı dizeler (anjambman), şiirde konu bütünlüğü; karamsarlık, kaçış ("hayal-hakikat çatışması"), Fransız sembolizmi ve parnasizminin etkisi.
• Şiir: Tevfik Fikret (Rübab-ı Şikeste, Haluk'un Defteri, Şermin; Sis, Tarih-i Kadim; 1901 sonrası toplumsal şiirler), Cenap Şahabettin (sembolist, ses ve renk ahengi; Elhan-ı Şita; Hac Yolunda, Avrupa Mektupları).
• Roman ve hikâye: Halit Ziya Uşaklıgil (Türk romanını Batılı anlamda olgunlaştırdı; Mai ve Siyah, Aşk-ı Memnu, Kırık Hayatlar; realizm), Mehmet Rauf (ilk psikolojik roman Eylül), Hüseyin Cahit Yalçın, Ahmet Hikmet Müftüoğlu (hikâye; Çağlayanlar).
• Fecr-i Ati (1909): "Sanat şahsi ve muhteremdir" görüşüyle Servetifünun çizgisini sürdürdü; Ahmet Haşim (Göl Saatleri, Piyale; sembolizm; Şiir Hakkında Bazı Mülahazalar) ve Emin Bülend; topluluk kısa sürede dağıldı.