Bütçe İlkeleri ve Sistemleri

Bütçenin Nitelikleri

Bütçe; kamu gelir ve giderlerinin belirli bir dönem için tahminini gösteren, yasama organınca onaylanan ve yürütmeye gelirleri toplama ve harcama yapma yetkisi (izni) veren bir belgedir. Bütçe; hukuki (yasama organının izni), siyasi (hükümet programının ifadesi ve denetim aracı), ekonomik (kaynak dağılımı, istikrar ve gelir dağılımı aracı), idari (planlama ve yönetim aracı) ve mali niteliklere sahiptir. Bütçe hakkı, tarihsel olarak 1215 Magna Carta ile başlayan ve halkın temsilcilerinin vergilendirme ve harcamaya izin verme yetkisi olarak gelişen haktır.

Klasik Bütçe İlkeleri

• Birlik ilkesi: Kamu gelir ve giderlerinin tek bir bütçede toplanması; bütçenin bütün olarak görülebilmesi ve denetlenebilmesi.
• Genellik (gayrisafi) ilkesi: Gelir ve giderlerin birbirinden mahsup edilmeden, brüt tutarlarıyla bütçeye konulması.
• Tümlük (evrensellik) ilkesi: Bütün kamu gelir ve giderlerinin bütçede yer alması.
• Ademi tahsis ilkesi: Belirli gelirlerin belirli giderlere ayrılmaması; bütün gelirlerin ortak bir havuzda toplanarak bütün giderleri karşılaması. İstisnaları: fonlar, özel gelirler, parafiskal gelirler.
• Önceden izin ilkesi: Bütçenin uygulanmaya başlamadan önce yasama organınca onaylanması.
• Yıllık olma (dönemsellik) ilkesi: Bütçenin bir yıllık dönem için yapılması; Türkiye'de mali yıl takvim yılıdır.
• Denklik ilkesi: Bütçe gelirlerinin giderleri karşılaması; klasik maliyede temel ilke iken Keynesyen fonksiyonel maliye anlayışında esnekleştirilmiştir.
• Açıklık ve şeffaflık: Bütçenin anlaşılır, erişilebilir ve kamuoyuna açık olması.
• Doğruluk (samimiyet) ve ayrıntı (şartlandırma) ilkesi: Tahminlerin gerçekçi yapılması ve ödeneklerin harcama amacına göre ayrıntılı gösterilmesi.

Modern Bütçe İlkeleri

Planlama, sorumluluk, yönetimin raporlarına dayanma, esneklik, çok yıllılık, performans ve hesap verebilirlik ilkeleri modern bütçe anlayışını yansıtır.

Bütçe Sistemleri

• Geleneksel (klasik, kalem) bütçe: Harcamalar idari birimlere ve harcama kalemlerine (personel, malzeme) göre sınıflandırılır; temel amaç yasal denetimdir. Ne için harcandığı ve sonuçları göz ardı edilir.
• Performans bütçe: Harcamaların faaliyetlere ve iş ölçümlerine göre (birim maliyetler) düzenlenmesi; ABD'de Hoover Komisyonu önerisiyle (1949) geliştirilmiştir.
• Planlama-programlama-bütçeleme sistemi (PPBS): 1960'larda ABD Savunma Bakanlığında uygulanmış; amaçlar, programlar ve kaynak tahsisini ilişkilendirir. Türkiye'de 1973'te program bütçe uygulamasına geçilmiştir.
• Sıfır tabanlı bütçe: Her yıl bütün harcamaların sıfırdan başlanarak yeniden gerekçelendirilmesi; önceki yıl ödenekleri esas alınmaz.
• Performans esaslı bütçeleme: Stratejik planlarla ilişkilendirilmiş, ölçülebilir hedef ve göstergelerle sonuç odaklı bütçeleme; Türkiye'de 5018 sayılı Kanunla benimsenmiştir.
• Program bütçe: Türkiye'de 2021 yılından itibaren merkezi yönetim bütçesinde uygulanan; harcamaların programlar, alt programlar ve faaliyetler esasında düzenlendiği bütçe yapısı.
• Çok yıllı bütçeleme: Bütçenin, bütçe yılı ve izleyen iki yılın tahminlerini içeren orta vadeli bir çerçevede hazırlanması.

Bütçe Sınıflandırması

Türkiye'de analitik bütçe sınıflandırması uygulanır: kurumsal (hangi kurum), fonksiyonel (hangi amaç), finansman tipi (hangi kaynakla) ve ekonomik (harcamanın ekonomik niteliği) sınıflandırma. Bu yapı IMF'nin Devlet Mali İstatistikleri standartlarıyla uyumludur.