İstihdam ve İşsizlik

Temel Kavramlar

• Çalışma çağındaki nüfus: TÜİK hane halkı iş gücü araştırmasında 15 yaş ve üzeri kurumsal olmayan nüfus.
• İş gücü = İstihdam edilenler + İşsizler.
• İşsiz: Referans döneminde çalışmayan, son dört hafta içinde iş arama kanallarından en az birini kullanarak iş arayan ve iki hafta içinde işbaşı yapabilecek durumda olan kişi (ILO tanımı).
• İşsizlik oranı = İşsiz sayısı / İş gücü × 100. İstihdam oranı = İstihdam / Çalışma çağındaki nüfus × 100. İş gücüne katılma oranı = İş gücü / Çalışma çağındaki nüfus × 100.
• İş gücüne dahil olmayanlar: Öğrenciler, ev işleriyle meşgul olanlar, emekliler, çalışamaz durumda olanlar ve iş aramayı bırakanlar.
• Atıl iş gücü oranı (geniş tanımlı işsizlik): Zamana bağlı eksik istihdam, potansiyel iş gücü ve işsizleri birlikte gösterir.

İşsizlik Türleri

• Friksiyonel (geçici, arama) işsizlik: İş değiştirme, ilk kez iş arama veya bilgi eksikliğinden kaynaklanan kısa süreli işsizlik; tam istihdamda bile bulunur.
• Yapısal işsizlik: Ekonomik yapıdaki değişmeler, teknolojik gelişmeler ve işçilerin nitelikleri ile işlerin gerektirdiği nitelikler arasındaki uyumsuzluktan kaynaklanır; uzun sürelidir. Teknolojik işsizlik de yapısal işsizliğin bir türüdür.
• Konjonktürel (devresel) işsizlik: Ekonomik durgunluk ve kriz dönemlerinde toplam talebin azalmasından kaynaklanır.
• Mevsimlik işsizlik: Tarım, turizm ve inşaat gibi sektörlerde mevsim değişikliğine bağlı işsizlik.
• Gizli işsizlik: Marjinal verimliliği sıfır olan işçilerin üretimden çekilmesi hâlinde toplam üretimin azalmaması; özellikle tarım sektöründe görülür.
• Eksik istihdam: Çalışanın istediğinden daha az süre çalışması veya niteliklerinin altında bir işte çalışması.
• Gönüllü işsizlik: Cari ücret düzeyinde çalışmak istemeyenlerin durumu. Gönüllü olmayan (zorunlu) işsizlik: Cari ücrette çalışmak istediği hâlde iş bulamayanlar.

İşsizlik Kuramları

• Klasik yaklaşım: Say Yasası (arz kendi talebini yaratır) ve esnek ücretler sayesinde ekonomi kendiliğinden tam istihdama ulaşır; işsizlik ancak gönüllü veya geçici olabilir.
• Keynesyen yaklaşım: İşsizliğin temel nedeni efektif talep yetersizliğidir; ücretler aşağı yönlü katıdır ve devletin genişletici maliye politikasıyla müdahale etmesi gerekir (Genel Teori, 1936).
• Phillips eğrisi (1958): İşsizlik oranı ile ücret artışları (enflasyon) arasında ters yönlü ilişki bulunduğunu gösterir. Friedman ve Phelps, uzun dönemde bu ilişkinin geçerli olmadığını, Phillips eğrisinin doğal işsizlik oranında dikey olduğunu savunmuştur.
• Doğal işsizlik oranı (Milton Friedman): Friksiyonel ve yapısal işsizliğin toplamıdır. NAIRU, enflasyonu hızlandırmayan işsizlik oranıdır.
• Okun Yasası: İşsizlik oranındaki değişim ile milli gelir büyümesi arasındaki ters ilişkiyi gösterir.
• Histeresis: Uzun süreli işsizliğin beşerî sermaye kaybı ve damgalanma nedeniyle doğal işsizlik oranını kalıcı olarak yükseltmesi.
• Arama teorisi: İş arayanların daha iyi bir iş teklifi bulmak için zaman harcaması friksiyonel işsizliği açıklar.

İstihdam Politikaları

• Aktif istihdam politikaları: İşsizlerin işe yerleştirilmesine yöneliktir: mesleki eğitim kursları, işbaşı eğitim programları, istihdam teşvikleri ve prim destekleri, girişimcilik destekleri, toplum yararına programlar, iş ve meslek danışmanlığı.
• Pasif istihdam politikaları: İşsizlerin gelir kaybını telafi etmeye yöneliktir: işsizlik sigortası, kıdem tazminatı, erken emeklilik, kısa çalışma ödeneği.
• Türkiye'de İŞKUR (Türkiye İş Kurumu) istihdam hizmetlerini yürütür; işsizlik sigortası 4447 sayılı Kanunla düzenlenmiş ve 2000 yılında uygulamaya girmiştir (ilk ödemeler 2002).