Yay, Su ve Ses Dalgaları

Yay Dalgaları

• Yayda hem enine hem boyuna dalga oluşturulabilir.
• Atmanın yaydaki hızı yalnızca yayın cinsine ve gerginliğine bağlıdır; genliğe ve frekansa bağlı değildir. Gerginlik arttıkça hız artar.
• Sabit uçtan yansıma: Atma ters dönerek yansır (tepe çukur olur).
• Serbest uçtan yansıma: Atma aynı yönde (düz) yansır.
• İnce yaydan kalın yaya geçen atmanın bir kısmı ters dönerek yansır, bir kısmı düz olarak geçer; kalın yaydan inceye geçişte yansıyan ve geçen atma düzdür.
• Aynı yaydaki iki atma karşılaşınca girişim yapar; aynı yönlü atmaların genlikleri toplanır (yapıcı), zıt yönlülerin farkı alınır (yıkıcı). Karşılaşmadan sonra atmalar yollarına değişmeden devam eder.

Su Dalgaları

• Su dalgaları dalga leğeni ile incelenir. Noktasal kaynak dairesel, düz kaynak doğrusal dalgalar oluşturur.
• Su dalgalarının hızı suyun derinliğine bağlıdır: Derin suda hız büyük, dalga boyu uzun; sığ suda hız küçük, dalga boyu kısadır. Frekans değişmez.
• Kırılma: Su dalgası derin ortamdan sığ ortama geçerken hızı azalır ve normale yaklaşarak kırılır.
• Yansıma: Engelden yansıyan dalgada gelme açısı yansıma açısına eşittir.
• Kırınım: Dalganın dar bir aralıktan geçerken yayılmasıdır; aralık dalga boyuna yakın veya küçükse kırınım belirgindir.

Ses Dalgaları

• Ses, titreşen cisimlerin oluşturduğu boyuna ve mekanik dalgadır; boşlukta yayılmaz.
• Sesin hızı ortama bağlıdır: genellikle katılarda en hızlı, sıvılarda daha yavaş, gazlarda en yavaştır. Havada yaklaşık 340 m/s'dir; sıcaklık arttıkça hızlanır.
• Yükseklik (frekans): Sesin ince veya kalın olmasıdır. Frekansı büyük ses ince (tiz), küçük ses kalın (pes)tir.
• Şiddet (genlik): Sesin yüksek ya da alçak (güçlü-zayıf) olmasıdır; birimi desibel (dB). Kaynaktan uzaklaştıkça şiddet azalır.
• Tını: Aynı yükseklik ve şiddetteki seslerin farklı kaynaklardan geldiğini ayırt etmemizi sağlayan özellik.
• İnsan kulağı yaklaşık 20 Hz - 20 000 Hz arasındaki sesleri duyar. Daha düşük frekanslıya infrases, daha yüksek frekanslıya ultrases denir.
• Yankı: Sesin bir engelden yansıyarak geri dönmesidir. Sonar ve ultrason cihazları sesin yansımasından yararlanır.
• Doppler olayı: Ses kaynağı yaklaşırken ses daha ince, uzaklaşırken daha kalın duyulur.

Sınav uyarısı: Sabit uçtan yansıyan atma ters döner. Su dalgası derin suda hızlıdır. Sesin yüksekliği frekansla, şiddeti genlikle ilgilidir; ses boşlukta yayılmaz.