Dinî-Tasavvufi Halk Edebiyatı

Tasavvuf ve Tekke Edebiyatı

Tasavvuf, Allah'a aşk ve ibadetle yaklaşmayı, nefsi terbiye ederek "insan-ı kâmil" olmayı amaçlayan İslami düşünce ve yaşayış yoludur. Tasavvufi düşünceyi halka sade bir dille ulaştırmak amacıyla tekke ve zaviyelerde gelişen edebiyata dinî-tasavvufi halk edebiyatı (tekke edebiyatı) denir.

• Temel kavramlar: Vahdet-i vücut (varlığın birliği; her şey Allah'ın tecellisidir), mürşit (yol gösterici), mürit (öğrenci), tarikat (tasavvuf yolu), seyr-i sülûk (manevi yolculuk), nefs, fena fillah (Allah'ta yok olma), dört kapı kırk makam (şeriat, tarikat, marifet, hakikat), insan-ı kâmil.
• Özellikler: Hece ölçüsü ağırlıklı, aruz da kullanılmıştır; sade ve içten bir dil; didaktik (öğretici) amaç; konular Allah aşkı, dünyanın geçiciliği, ölüm, nefsi terbiye, insan sevgisi, peygamber ve din büyüklerine övgüdür.

Nazım Türleri

• İlahi: Allah'ı övmek, ona yakarmak için yazılan şiirler; bestelenir. Mevlevilerde ayin, Bektaşilerde nefes, Alevilerde deme, Halvetilerde durak, Kadirilerde tapuğ gibi adlarla anılır.
• Nefes: Alevi-Bektaşi şairlerinin tarikat inançlarını işleyen şiirleri; Hz. Ali sevgisi, ehl-i beyt.
• Nutuk: Tarikat büyüklerinin müritlere tarikat âdabını öğretmek için söylediği şiirler.
• Devriye: İnsanın Allah'tan gelip yine Allah'a dönüşünü (devir nazariyesi) anlatan şiirler.
• Şathiye: Allah'a karşı alaycı, laubali görünen ama ince ve derin anlam taşıyan şiirler (Kaygusuz Abdal).
• Deme: Alevi şairlerinin hece ölçüsüyle yazdığı şiirler.
• Hikmet: Ahmet Yesevi'nin tasavvufi-öğretici şiirleri; dörtlüklerle.
• Methiye, naat, mevlit, miraciye (Hz. Muhammed'in miracını anlatan), hicretname, maktel (Kerbela), kıyametname, tevhid, münacat da dinî-tasavvufi edebiyatta yazılmıştır.

Önemli Temsilciler

• Ahmet Yesevi (XII. yy): Türkistan'da tekke edebiyatının kurucusu; Divan-ı Hikmet; Yesevilik tarikatı.
• Yunus Emre (XIII-XIV. yy): Anadolu'da tekke edebiyatının en büyük temsilcisi; hece ve aruzla şiirler; sade Türkçe; insan sevgisi, ölüm, ilahi aşk. Eserleri Divan ve Risaletü'n-Nushiyye (mesnevi, aruzla). Tapduk Emre'nin dervişi.
• Mevlânâ Celaleddin Rumi (XIII. yy): Eserleri Farsça (Mesnevi, Divan-ı Kebir, Fihi Mafih); Mevlevilik oğlu Sultan Veled tarafından tarikat hâline getirildi. Sultan Veled: Türkçe beyitleriyle Anadolu Türkçesinin ilk örneklerinden.
• Hacı Bektaş-ı Veli (Makalat), Hacı Bayram Veli (Bayramilik), Kaygusuz Abdal (şathiye; mensur eserleri de vardır), Eşrefoğlu Rumi (Müzekki'n-Nüfus), Pir Sultan Abdal, Hatayi (Şah İsmail), Aziz Mahmud Hüdayi, Niyazi-i Mısri, Erzurumlu İbrahim Hakkı (Marifetname; ansiklopedik eser), Seyyid Nizamoğlu.

Tarikatlar

Yesevilik (Ahmet Yesevi), Mevlevilik (Mevlânâ - Sultan Veled), Bektaşilik (Hacı Bektaş-ı Veli; Balım Sultan ile kurumsallaştı), Bayramilik (Hacı Bayram Veli), Halvetilik, Nakşibendilik, Kadirilik, Rifailik. Tarikatların halk üzerinde edebî ve kültürel etkisi büyük olmuştur.