Sosyal Psikoloji

Sosyal Psikolojinin Konusu

Sosyal psikoloji, bireylerin düşünce, duygu ve davranışlarının başkalarının gerçek, hayali ya da ima edilen varlığından nasıl etkilendiğini inceler (Allport). Psikolojik danışmanlar için tutumlar, önyargılar, grup süreçleri ve sosyal etki kavramları hem bireysel danışmada hem okul ortamında önemlidir.

Sosyal Biliş ve Yükleme

• Yükleme (atıf) kuramları: Heider (içsel-kişisel ve dışsal-durumsal yükleme), Kelley'in ortak değişim modeli (tutarlılık, ayırt edicilik, fikir birliği), Weiner'in yükleme boyutları.
• Yükleme hataları: Temel yükleme hatası (başkalarının davranışını durumsal etkenleri göz ardı ederek kişisel özelliklere bağlama), aktör-gözlemci farkı (kendi davranışımızı durumsal, başkalarınınkini kişisel etkenlere bağlama), kendine hizmet eden yanlılık (başarıyı kendimize, başarısızlığı dış etkenlere yükleme), adil dünya inancı (insanların hak ettiğini yaşadığı düşüncesi; kurbanı suçlama).
• İzlenim oluşturma: İlk izlenim etkisi (önceliklilik etkisi), sonluk etkisi, hale (halo) etkisi (bir olumlu özelliğe dayanarak kişiyi genel olarak olumlu değerlendirme), kendini doğrulayan kehanet (beklentinin davranışı ve sonucu biçimlendirmesi; Pygmalion/Rosenthal etkisi).
• Şemalar ve sezgisel yargılar: Temsil edicilik, ulaşılabilirlik (akla kolay gelme) sezgileri; doğrulama yanlılığı.

Tutumlar ve Tutum Değişimi

• Tutum: Bir nesneye, kişiye ya da olaya yönelik olumlu-olumsuz değerlendirme eğilimi; bilişsel, duygusal ve davranışsal bileşenleri vardır.
• Bilişsel çelişki (uyumsuzluk) kuramı (Festinger): Tutum ile davranış ya da iki biliş arasındaki tutarsızlık rahatsızlık yaratır; birey bunu azaltmak için tutumunu değiştirebilir. Yetersiz gerekçe etkisi.
• Kendini algılama kuramı (Bem): İnsanlar tutumlarını kendi davranışlarını gözleyerek çıkarır.
• İkna: Ayrıntılandırma olasılığı modeli (Petty ve Cacioppo): Merkezî yol (argümanın niteliği; kalıcı değişim) ve çevresel yol (kaynak çekiciliği, uzmanlık gibi ipuçları). İkna edicilik kaynak (güvenilirlik, uzmanlık, çekicilik), mesaj (tek-iki yönlü, korku çağrısı) ve alıcı özelliklerine bağlıdır. Aşılama kuramı (McGuire): Zayıf karşı argümanlarla önceden karşılaşma ikna direncini artırır.

Sosyal Etki

• Uyma (konformite): Asch'ın çizgi deneyi; grup baskısıyla açıkça yanlış yargıya uyma. Bilgisel (doğruyu bilme isteği) ve normatif (kabul görme isteği) sosyal etki.
• İtaat: Milgram'ın itaat deneyi (otoriteye itaat; elektrik şoku); itaati artıran etkenler (otoritenin yakınlığı ve meşruiyeti, kurbanın uzaklığı).
• Uyum sağlama teknikleri: Kapıyı aralama (ayak kapıda: önce küçük, sonra büyük istek), kapıyı yüze çarpma (önce büyük, reddedilince küçük istek), alçak top (low-ball), karşılıklılık normu.
• Azınlık etkisi (Moscovici; tutarlı azınlık çoğunluğu etkileyebilir).

Grup Süreçleri

• Sosyal kolaylaştırma (başkalarının varlığında iyi öğrenilmiş görevlerde performans artışı; Zajonc), sosyal kaytarma (sosyal tembellik) (grup çalışmasında bireysel çabanın azalması), bireysizleşme (deindividuation) (kalabalıkta kimliğin silikleşmesi).
• Grup düşüncesi (groupthink; Janis): Uyumlu grupların eleştirel düşünceyi bastırarak hatalı karar alması.
• Grup kutuplaşması: Grup tartışması sonrası bireylerin başlangıç eğilimlerinin uç noktaya kayması.
• Liderlik: Otoriter, demokratik, serbest bırakıcı liderlik (Lewin); dönüşümcü ve etkileşimci liderlik.

Önyargı, Kalıp Yargı ve Ayrımcılık

• Kalıp yargı (bilişsel), önyargı (duygusal), ayrımcılık (davranışsal).
• Kaynakları: Sosyal kategorizasyon, iç grup kayırmacılığı, sosyal kimlik kuramı (Tajfel), gerçekçi çatışma kuramı (Sherif'in Soyguncular Mağarası deneyi; üst amaçlarla çatışmanın azaltılması), sosyal öğrenme, günah keçisi.
• Azaltma yolları: Temas hipotezi (Allport; eşit statü, ortak amaçlar, kurumsal destek), iş birlikli öğrenme (jigsaw sınıfı; Aronson), üst kimlik oluşturma, empati eğitimi.

Kişiler Arası Çekicilik ve Yardım Davranışı

Çekiciliği etkileyen faktörler: Yakınlık, benzerlik, fiziksel çekicilik, karşılıklılık, sadece maruz kalma etkisi. Yardım davranışı: Seyirci etkisi (Kitty Genovese olayı; Darley ve Latané: ortamdaki kişi sayısı arttıkça yardım olasılığı azalır; sorumluluğun dağılması), özgecilik, empati-özgecilik hipotezi. Saldırganlık: Engellenme-saldırganlık hipotezi, sosyal öğrenme (Bandura), medya şiddeti, sıcaklık gibi çevresel etkenler.