Soybağı, Velayet ve Vesayet

Soybağı (TMK md. 282 vd.)

Çocuk ile ana arasındaki soybağı doğumla kurulur. Çocuk ile baba arasındaki soybağı ise ana ile evlilik, tanıma veya hâkim hükmüyle kurulur. Evlat edinme yoluyla da soybağı ilişkisi doğar.

• Babalık karinesi (md. 285): Evlilik devam ederken veya evliliğin sona ermesinden başlayarak 300 gün içinde doğan çocuğun babası kocadır.
• Soybağının reddi: Koca, doğumu ve baba olmadığını veya ana ile zamanında cinsel ilişkide bulunan başka birinin bulunduğunu öğrendiği tarihten itibaren bir yıl ve her hâlde doğumdan itibaren beş yıl içinde dava açmalıdır. Çocuk da ergin olduktan sonra en geç bir yıl içinde dava açabilir. Haklı sebep varsa süre bu sebebin ortadan kalkmasından itibaren bir yıl daha işler.
• Tanıma: Babanın nüfus memuruna veya mahkemeye yazılı başvurusu, resmî senet veya vasiyetnameyle yapılır.
• Babalık davası: Ana ve çocuk açabilir; doğumdan önce veya sonra, doğumdan itibaren bir yıl içinde açılır (çocuk için süre işlemez).

Evlat Edinme (md. 305 vd.)

• Eşlerin birlikte evlat edinmesi için en az beş yıl evli olmaları veya otuz yaşını doldurmuş olmaları gerekir. Tek başına evlat edinme için 30 yaş şarttır.
• Evlat edinen, evlatlıktan en az 18 yaş büyük olmalıdır.
• Küçüğün evlat edinilmesinden önce evlat edinenlerin bir yıl süreyle bakıp eğitmiş olması gerekir.
• Evlatlık, evlat edinenin mirasçısı olur; ancak kendi ailesindeki mirasçılığı da devam eder.

Velayet

Ergin olmayan çocuk ana ve babasının velayeti altındadır. Evlilik devam ettikçe ana ve baba velayeti birlikte kullanır. Ortak hayata son verilmesi veya ayrılık hâlinde hâkim velayeti eşlerden birine verebilir; boşanmada velayeti hâkim düzenler. Ana ile baba evli değilse velayet anaya aittir. Velayet, çocuğun bakımı, eğitimi, temsili ve mallarının yönetimini kapsar. Çocuğun menfaati tehlikedeyse hâkim koruma önlemleri alır, gerektiğinde velayeti kaldırır.

Vesayet

Velayet altında bulunmayan her küçük ile kısıtlanan ergin vesayet altına alınır.

• Vesayet makamları: Vesayet daireleri (vesayet makamı: sulh hukuk mahkemesi, denetim makamı: asliye hukuk mahkemesi) ile vasi ve kayyımdır.
• Kısıtlama sebepleri: Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı (md. 405); savurganlık, alkol veya uyuşturucu bağımlılığı, kötü yaşama tarzı veya malvarlığını kötü yönetme (md. 406); bir yıl veya daha uzun süreli özgürlüğü bağlayıcı ceza (md. 407); kişinin kendi isteği (md. 408: yaşlılık, engellilik, deneyimsizlik veya ağır hastalık nedeniyle).
• Vasi: Vesayet altındakinin kişisel ve malvarlığına ilişkin bütün menfaatlerini korur ve onu temsil eder. Önemli işlemler vesayet makamının izni veya denetim makamının onayına bağlıdır.
• Kayyım: Belirli işlerin görülmesi veya malvarlığının yönetimi için atanır; kişinin ehliyetini etkilemez.
• Yasal danışman: Kısıtlamayı gerektirecek ağırlıkta sebep yoksa, belirli işlemler için danışman atanır.