Sindirim, Endokrin ve Üreme Sistemi

Sindirim Sistemi

• Mekanik sindirim: Besinlerin fiziksel olarak parçalanması (çiğneme, mide hareketleri, safranın yağları emülsiyonlaştırması). Kimyasal sindirim: Enzimlerle hidroliz.
• Ağız: Tükürük amilazı nişastayı maltoza parçalamaya başlar (karbonhidrat sindirimi ağızda başlar).
• Mide: HCl (pepsinojeni pepsine dönüştürür, mikropları öldürür), pepsin (protein sindirimi midede başlar), mukus (mide çeperini korur). Gastrin hormonu mide salgısını artırır. Bebeklerde renin (süt proteinini pıhtılaştırır).
• İnce bağırsak (onikiparmak bağırsağı): Sindirimin tamamlandığı ve emilimin büyük kısmının gerçekleştiği yer. Pankreas özsuyu: tripsin (protein), pankreas amilazı (nişasta), lipaz (yağ), nükleazlar; bikarbonat asidi nötrleştirir. Safra (karaciğerde üretilir, safra kesesinde depolanır): enzim içermez, yağları emülsiyonlaştırır. Bağırsak özsuyu: maltaz, sükraz, laktaz, peptidazlar. Sekretin ve kolesistokinin (CCK) hormonları pankreas ve safra salgısını düzenler.
• Emilim: İnce bağırsak villus ve mikrovilluslarla yüzey alanını artırır. Glikoz, amino asitler, su ve mineraller kan kılcallarına → kapı (portal) toplardamarı → karaciğer; yağ asitleri ve gliserol villuslarda yeniden trigliseride dönüşüp şilomikron hâlinde lenf kılcallarına (süt kılcalları) geçer.
• Kalın bağırsak: Su ve mineral emilimi; bakteriler (K vitamini ve bazı B vitaminleri sentezi); dışkı oluşumu.
• Karaciğer: Safra üretimi, glikojen depolama, kan şekeri düzenleme, üre sentezi (ornitin döngüsü), detoksifikasyon, plazma proteinleri ve pıhtılaşma faktörlerinin sentezi, yağda çözünen vitaminlerin depolanması, alyuvar yıkımı.

Endokrin (Hormonal) Sistem

• Hormonlar iç salgı bezlerinden kana salınan, hedef hücrelerde reseptörlere bağlanarak etki gösteren düzenleyici moleküllerdir. Peptit/protein hormonlar hücre zarındaki reseptörlere bağlanır (ikincil haberci cAMP); steroit hormonlar zardan geçip hücre içi reseptörlere bağlanır, gen ifadesini değiştirir.
• Hipotalamus-hipofiz ekseni: Hipotalamus serbestleştirici ve baskılayıcı hormonlarla hipofiz ön lobunu düzenler; ADH ve oksitosin hipotalamusta üretilip hipofiz arka lobunda depolanır ve salınır.
• Hipofiz ön lobu: Büyüme hormonu (GH; fazlası çocuklukta devlik, yetişkinde akromegali; azlığı cücelik), TSH (tiroit uyarıcı), ACTH (böbrek üstü kabuğu uyarıcı), FSH ve LH (üreme), prolaktin (süt üretimi).
• Tiroit: Tiroksin (T₄) ve T₃ (iyot içerir; metabolizma hızı; eksikliğinde guatr, çocuklukta kretenizm), kalsitonin (kan Ca²⁺'unu düşürür). Paratiroit: Parathormon (kan Ca²⁺'unu yükseltir).
• Pankreas (Langerhans adacıkları): İnsülin (β hücreleri; kan şekerini düşürür, glikozun hücrelere alınmasını ve glikojen sentezini artırır), glukagon (α hücreleri; kan şekerini yükseltir). İnsülin eksikliği veya etkisizliği diyabete yol açar.
• Böbrek üstü bezleri: Kabuk (korteks): kortizol (stres, kan şekeri), aldosteron (Na⁺ ve su tutma), eşey hormonları. Öz (medulla): adrenalin ve noradrenalin (ani stres; sempatik etkiler).
• Diğerleri: Epifiz (melatonin; biyolojik saat), timüs (timozin; T lenfositlerin olgunlaşması), eşey bezleri (testosteron, östrojen, progesteron).
• Geri bildirim mekanizmaları: Negatif geri bildirim (hormon düzeyi yükselince salgı azalır; tiroksin-TSH), pozitif geri bildirim (doğumda oksitosin, ovulasyon öncesi LH artışı).

Üreme Sistemi

• Erkek: Testislerde spermatogenez (seminifer tüpçükler) ve testosteron üretimi (Leydig hücreleri); FSH sperm üretimini, LH testosteron üretimini uyarır. Yan bezler: prostat, sperm kesecikleri, Cowper bezleri.
• Dişi: Yumurtalıklarda oogenez ve östrojen-progesteron üretimi. Menstrual (üreme) döngü (~28 gün): Folikül evresi (FSH ile folikül gelişimi, östrojen artışı, rahim iç duvarı kalınlaşır), ovulasyon (~14. gün; LH artışıyla yumurtlama), luteal evre (korpus luteum progesteron salgılar; döllenme olmazsa korpus luteum geriler, hormon düzeyi düşer, menstruasyon başlar).
• Döllenme ve gelişme: Döllenme fallop tüpünde; zigot bölünerek morula → blastosist; rahime tutunma (implantasyon); hCG hormonu korpus luteumu korur (gebelik testlerinin temeli). Embriyonik zarlar (amniyon, koryon, allantois, vitellus kesesi) ve plasenta (madde alışverişi, hormon üretimi).
• Embriyonik tabakalar: Ektoderm (deri epiteli, sinir sistemi), mezoderm (kas, iskelet, dolaşım, boşaltım, üreme), endoderm (sindirim ve solunum kanalı epiteli, karaciğer, pankreas).