Zihin Yetersizliği

Tanım ve Ölçütler

• AAIDD (Amerikan Zihinsel ve Gelişimsel Yetersizlikler Derneği) tanımı: Zihinsel işlevlerde ve kavramsal, sosyal ve pratik uyum becerilerinde belirgin sınırlılıklarla karakterize, gelişim döneminde (22 yaştan önce; DSM-5'te gelişim dönemi) başlayan yetersizlik.
• Üç ölçüt birlikte aranır: (1) zekâ testinde ortalamanın yaklaşık iki standart sapma altı (ZB ≈ 70 ve altı), (2) uyumsal davranışta sınırlılık, (3) gelişim döneminde başlama.
• Uyumsal davranış alanları: Kavramsal (dil, okuma-yazma, para, zaman, sayı kavramları), sosyal (kişilerarası beceriler, sorumluluk, kurallara uyma, saflık), pratik (öz bakım, iş becerileri, güvenlik, ulaşım, sağlık).
• Güncel yaklaşım, bireyi zekâ puanıyla değil gereksinim duyduğu destek düzeyiyle tanımlar: aralıklı, sınırlı, yaygın, sürekli (tam) destek.

Sınıflama

• Zekâ puanına göre (geleneksel): hafif (≈50-55 / 70), orta (≈35-40 / 50-55), ağır (≈20-25 / 35-40), çok ağır (20-25 altı).
• Türkiye'de Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği'nde "hafif, orta, ağır, çok ağır düzeyde zihinsel yetersizlik" ifadeleri kullanılır.

Nedenler

• Doğum öncesi: Kromozom bozuklukları (Down sendromu — 21. kromozomda trizomi; Frajil X — kalıtsal zihin yetersizliğinin en sık nedeni), metabolik bozukluklar (fenilketonüri — erken tanı ve diyetle önlenebilir; hipotiroidi), annenin enfeksiyonları (rubella, toksoplazma), alkol (fetal alkol sendromu), ilaç, radyasyon.
• Doğum sırası: Oksijensiz kalma (anoksi/hipoksi), erken doğum, düşük doğum ağırlığı, doğum travması.
• Doğum sonrası: Menenjit, ensefalit, kafa travması, kurşun zehirlenmesi, yetersiz beslenme ve uyarıcıdan yoksun çevre.

Özellikler ve Öğretimsel Uyarlamalar

• Öğrenme özellikleri: Dikkat (seçici dikkat) ve kısa süreli bellek sınırlılığı, genelleme ve transfer güçlüğü, soyut kavramlarda zorlanma, öğrenmenin yavaş ilerlemesi, öğrenilmiş çaresizlik ve dışa bağımlılık (dış denetim odağı).
• Öğretimde: Somut ve işlevsel beceriler, görev analizi (beceriyi küçük adımlara bölme), sistematik ve doğrudan öğretim, ipucu ve ipuçlarının sistematik geri çekilmesi, bol tekrar ve olumlu pekiştirme, genellemenin planlanması (farklı ortam, kişi, materyal).
• Hatasız öğretim yöntemleri: Sabit bekleme süreli öğretim, eş zamanlı ipucuyla öğretim, artan bekleme süreli öğretim, azdan çoğa / çoktan aza ipucuyla öğretim.
• Bağımsız yaşam ve işlevsel akademik beceriler (para, saat, alışveriş, toplu taşıma) ile meslek eğitimi önemlidir.