Yer Şekilleri (Jeomorfoloji)

Yer'in İç Yapısı ve Levha Tektoniği

• Katmanlar: Yer kabuğu (kıtasal kabuk: SİAL, granit; okyanusal kabuk: SİMA, bazalt), manto (magma; konveksiyon akımları), çekirdek (nikel-demir; NİFE; dış çekirdek sıvı, iç çekirdek katı).
• Levha tektoniği: Konveksiyon akımlarıyla hareket eden levhalar; birbirinden uzaklaşan (okyanus ortası sırtlar), yaklaşan (dalma-batma zonları, sıradağlar, volkanlar) ve yanal kayan (doğrultu atımlı faylar: Kuzey Anadolu Fayı) sınırlar oluşturur.

İç Kuvvetler

• Orojenez (dağ oluşumu): Kıvrılma (esnek tortul tabakaların yan basınçla bükülmesi; antiklinal-senklinal; Toroslar, Kuzey Anadolu Dağları) ve kırılma (sert tabakaların kırılması; horst-graben; Ege'de Bozdağlar horst, Gediz grabeni).
• Epirojenez: Kıtaların geniş alanlarda yavaş alçalması ya da yükselmesi; kıyı çizgisini değiştirir (Anadolu'nun yükselmesi; transgresyon ve regresyon).
• Volkanizma: Magmanın yeryüzüne çıkması; volkan konisi, krater, kaldera, maar. Türkiye'de Ağrı, Erciyes, Hasan, Nemrut, Süphan dağları. Derinlik volkanizması: batolit, lakolit, dayk, sil.
• Depremler: Tektonik, volkanik ve çöküntü depremleri; odak (hiposantr) ve merkez üssü (episantr); büyüklük (magnitüd) ve şiddet farklıdır.

Dış Kuvvetler

• Çözülme (ayrışma): Fiziksel (mekanik; sıcaklık farkı, don olayı; karasal ve çöl iklimlerinde) ve kimyasal (nemli ve sıcak iklimlerde; karstik çözünme).
• Akarsular: Aşındırma şekilleri — V vadi, kanyon, dev kazanı, peri bacası (aşınım farkıyla), boğaz; biriktirme şekilleri — delta (kıta sahanlığı geniş, gelgit etkisiz denizlerde: Çukurova, Bafra, Çarşamba), birikinti yelpazesi (dağ eteklerinde), dağ eteği ovası, taşkın ovası, menderes (akarsu eğimi azaldığında; Büyük Menderes). Gelgitin güçlü olduğu yerlerde delta yerine haliç oluşur.
• Karstik şekiller: Kalker, jips, kaya tuzu gibi çözünebilen kayaçlarda: lapya, dolin, uvala, polye (aşınım); mağara, sarkıt, dikit, sütun, traverten (birikim; Pamukkale). Türkiye'de en yaygın Akdeniz Bölgesi'nde (Teke ve Taşeli platoları).
• Rüzgâr: Kurak bölgelerde; mantar kaya, şahit tepe (aşınım); kum tepeleri (barkan, kumul), lös (birikim). Türkiye'de Karapınar (Konya).
• Buzullar: Sirk, buzul vadisi (U vadi), hörgüç kaya, moren, buzul gölü (sirk gölü). Türkiye'de yüksek dağlarda (Ağrı, Erciyes, Cilo-Sat, Kaçkar).
• Dalga ve akıntılar: Falez, abrazyon platformu (aşınım); kıyı oku, tombolo, lagün (kıyı set gölü; Bafa, Köyceğiz) (birikim).
• Kıyı tipleri: Boyuna kıyı (dağlar kıyıya paralel; Karadeniz, Akdeniz), enine kıyı (dağlar kıyıya dik; Ege), ria (akarsu vadisi sular altında; İstanbul Boğazı, Haliç), dalmaçya, fiyort, limanlı kıyı.