Türk Tarihi

İslamiyet Öncesi Türk Tarihi

• Anayurt: Orta Asya; doğuda Kingan Dağları, batıda Hazar Denizi ve Aral Gölü, kuzeyde Altay Dağları, güneyde Hindukuş ve Tanrı Dağları arası. Göçlerin nedenleri: iklim değişiklikleri ve kuraklık, nüfus artışı, otlak yetersizliği, boylar arası mücadeleler, Çin baskısı.
• Kültür merkezleri: Anav, Afanasyevo, Andronovo, Karasuk, Tagar, Taştık kültürleri; Hun dönemine ait Pazırık Kurganı'nda dünyanın bilinen en eski halısı bulunmuştur.
• Devletler: Asya Hun (Mete Han, onlu sistem), Avrupa Hun (Attila; Kavimler Göçü), Kök Türk (Türk adıyla kurulan ilk devlet; Bumin Kağan, İstemi Yabgu), II. Göktürk (Orhun Yazıtları: Tonyukuk, Kül Tigin, Bilge Kağan), Uygurlar (yerleşik hayata geçen ilk Türk topluluğu; Maniheizm, matbaa, Uygur alfabesi), Avarlar, Hazarlar, Bulgarlar, Kırgızlar, Karluklar.
• Devlet yönetimi: Kut anlayışı (yönetme yetkisinin Tanrı tarafından verildiği inancı), ülüş sistemi (ülkenin hanedanın ortak malı sayılması; taht kavgalarına yol açtı), kurultay (toy), ikili teşkilat (doğu ve batı), töre (yazısız hukuk kuralları; adalet, eşitlik, iyilik, hakkaniyet).
• Sosyal ve ekonomik yapı: Oğuş (aile) → urug (sülale) → boy → bodun → il (devlet). Hayvancılık temel geçim kaynağıdır; at kültürü önemlidir. Kadın toplumda saygın konumdadır; hatunlar devlet işlerinde söz sahibidir.
• İnanç: Gök Tanrı inancı, atalar kültü, tabiat kuvvetleri, şamanizm (kam); ahiret inancı ve kurganlar, yuğ (cenaze töreni), balbal.

İlk Türk-İslam Devletleri

• Türklerin İslamiyet'e geçişi: 751 Talas Savaşı sonrası hızlandı; ticari ilişkiler, Abbasilerin Türklere hoşgörülü yaklaşımı, inanç benzerlikleri etkili oldu.
• Karahanlılar (ilk Türk-İslam devleti; Satuk Buğra Han), Gazneliler (Gazneli Mahmut; Hindistan seferleri, sultan unvanı), Büyük Selçuklular (Dandanakan 1040, Pasinler 1048, Malazgirt 1071; Nizamiye Medreseleri), Harezmşahlar, Memlükler (Ayn Calut 1260).
• Kültürel eserler: Kutadgu Bilig (Yusuf Has Hacib), Divan-ı Lügati't-Türk (Kaşgarlı Mahmud), Atabetü'l-Hakayık (Edip Ahmet Yükneki), Divan-ı Hikmet (Ahmet Yesevi), Siyasetname (Nizamülmülk).

Anadolu'nun Türkleşmesi

• Malazgirt'ten sonra kurulan beylikler: Saltuklular, Danişmentliler, Mengücekliler, Artuklular, Çaka Beyliği. Türkiye Selçuklu Devleti (1075, Süleyman Şah): Miryokefalon (1176) ile Anadolu'nun Türk yurdu olduğu kesinleşti; Kösedağ (1243) ile Moğol hâkimiyetine girildi.
• Anadolu'nun Türkleşmesinde ahilik, tekke ve zaviyeler, Türkmen göçleri, iskân politikası, vakıflar ve kervansaraylar etkili oldu. Mevlânâ, Yunus Emre, Hacı Bektaş-ı Veli ve Ahi Evran Anadolu'da manevi birliği güçlendirdi.