Demokrasi Teorileri

Demokrasi Kavramı

Demokrasi, Yunanca demos (halk) ve kratos (iktidar) kelimelerinden türemiştir; halkın kendi kendini yönetmesi anlamına gelir. Abraham Lincoln'ün tanımıyla "halkın, halk tarafından, halk için yönetimi"dir. Çağdaş liberal demokrasinin temel unsurları: serbest, eşit, gizli ve düzenli seçimler; siyasal çoğulculuk ve çok partili sistem; iktidarın barışçıl yollarla değişmesi; çoğunluk yönetimi ile azınlık haklarının korunması; temel hak ve özgürlükler; hukukun üstünlüğü.

Uygulanış Biçimine Göre Demokrasi Türleri

• Doğrudan demokrasi: Halkın egemenliğini temsilci aracılığı olmaksızın doğrudan kullanmasıdır. Antik Atina sitesi örnek gösterilir; bugün yalnız bazı İsviçre kantonlarında (Landsgemeinde) sınırlı biçimde uygulanır.
• Temsilî (dolaylı) demokrasi: Halk egemenliğini seçtiği temsilciler aracılığıyla kullanır; millî egemenlik kuramının sonucudur. Günümüzde en yaygın biçimdir.
• Yarı doğrudan demokrasi: Temsilî demokrasiyi doğrudan demokrasi araçlarıyla birleştirir. Araçları: referandum (halkoylaması), halk teşebbüsü (belirli sayıda seçmenin kanun önerisi sunması), halk vetosu (kabul edilmiş kanunun halkoylamasına sunulmasını isteme), geri çağırma (recall) ve plebisit (kişiye veya olağanüstü bir karara yönelik halkoylaması). Türkiye'de Anayasa değişikliklerinde referandum uygulanır (md. 175).

Demokrasi Kuramları

• Klasik (liberal) demokrasi: Bireysel özgürlükler, sınırlı devlet ve temsil esasına dayanır (Locke, Mill).
• Elitist (seçkinci) demokrasi: Joseph Schumpeter'e göre demokrasi, siyasal seçkinlerin halkın oyları için rekabet ettiği bir yöntemdir; halkın rolü yöneticileri seçmekle sınırlıdır. Mosca, Pareto ve Michels (oligarşinin tunç yasası) seçkinler kuramının öncüleridir.
• Çoğulcu demokrasi (poliarşi): Robert Dahl'a göre iktidar, birbiriyle rekabet eden çok sayıda grup arasında dağılmıştır; ideal demokrasiye yaklaşan gerçek sistemlere poliarşi adını verir.
• Katılımcı demokrasi: Yurttaşların seçimler dışında da yerel yönetimler, işyerleri ve sivil toplum aracılığıyla karar süreçlerine etkin katılmasını savunur (Carole Pateman).
• Müzakereci (müzakereye dayalı) demokrasi: Kararların, özgür ve eşit yurttaşlar arasında akla dayalı tartışma ve gerekçelendirme süreci sonunda alınmasını öngörür (Jürgen Habermas, John Rawls).
• Çoğunlukçu ve uzlaşmacı demokrasi: Arend Lijphart, iktidarın çoğunlukta toplandığı (Westminster modeli) ve iktidarın paylaşıldığı, koalisyon ve nispi temsile dayanan (uzlaşmacı/konsensüsçü) demokrasileri karşılaştırır.
• Radikal (agonistik) demokrasi: Chantal Mouffe; çatışmayı demokrasinin kurucu unsuru sayar.

Hükümet Sistemleri

Demokrasiler, yasama ile yürütme arasındaki ilişkiye göre parlamenter sistem (yürütmenin yasamadan doğması ve ona karşı siyasi sorumluluğu), başkanlık sistemi (sert kuvvetler ayrılığı, halkça seçilen başkan) ve yarı başkanlık sistemi (halkça seçilen cumhurbaşkanı ile parlamentoya karşı sorumlu hükümetin birlikte bulunması) olarak sınıflandırılır. Türkiye'de 2017 Anayasa değişikliğiyle Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemi kabul edilmiştir.