Realizm ve Liberalizm

Uluslararası İlişkiler Disiplini

Uluslararası ilişkiler, devletler ve diğer uluslararası aktörler arasındaki siyasi, ekonomik, askerî ve kültürel ilişkileri inceleyen disiplindir. Disiplin, I. Dünya Savaşı'nın yıkımının ardından 1919'da Galler'deki Aberystwyth Üniversitesi'nde kurulan ilk kürsüyle akademik bir alan olarak ortaya çıkmıştır. Disiplinin gelişimi büyük tartışmalarla açıklanır: idealizm-realizm (1930-40'lar), gelenekselcilik-davranışsalcılık (1950-60'lar), paradigmalar arası tartışma (realizm, liberalizm, Marksizm) ve pozitivizm-post-pozitivizm tartışması.

İdealizm (Ütopyacılık)

I. Dünya Savaşı sonrası dönemde etkili olan idealizm, savaşın önlenebileceğine, uluslararası hukuk ve kurumlar aracılığıyla barışın sağlanabileceğine inanır. ABD Başkanı Woodrow Wilson'un 14 İlkesi (1918), ulusların kendi kaderini tayin hakkı, açık diplomasi ve Milletler Cemiyeti (1920) bu yaklaşımın ürünleridir. Kolektif güvenlik anlayışı, bir devlete yapılan saldırının tüm topluluğa yapılmış sayılmasıdır. 1928 Briand-Kellogg Paktı savaşı ulusal politika aracı olmaktan çıkarmayı amaçlamıştır.

Klasik Realizm

• İdealizmin II. Dünya Savaşı'nı önleyememesi realizmi baskın kılmıştır. E. H. Carr, Yirmi Yıl Krizi (1939) eserinde idealizmi eleştirmiştir.
• Hans Morgenthau, Uluslararası Politika (Politics Among Nations, 1948) eserinde siyasi realizmin altı ilkesini ortaya koymuştur; uluslararası politikayı güç olarak tanımlanan çıkar mücadelesi olarak görmüştür. Realizmin kökleri Thukydides (Peloponez Savaşları), Machiavelli ve Hobbes'a dayanır.
• Temel varsayımlar: Devletler temel ve rasyonel aktörlerdir; uluslararası sistem anarşiktir (devletlerin üzerinde merkezi bir otorite yoktur); devletlerin temel amacı güvenlik ve hayatta kalmaktır; uluslararası politika bir güç mücadelesidir; insan doğası bencildir (klasik realizm).
• Güç dengesi: Bir devletin hegemonya kurmasını önlemek amacıyla devletlerin ittifaklar ve silahlanma yoluyla dengeleme yapmasıdır.
• Güvenlik ikilemi (John Herz): Bir devletin kendi güvenliğini artırmak için aldığı önlemlerin diğer devletlerin güvensizliğini artırması ve silahlanma yarışına yol açması.
• Sıfır toplamlı oyun ve göreli kazanç vurgusu.

Neorealizm (Yapısal Realizm)

• Kenneth Waltz, Uluslararası Politika Teorisi (1979) eserinde devlet davranışını insan doğasıyla değil, uluslararası sistemin anarşik yapısıyla açıklamıştır. Waltz, savaşın nedenlerini üç analiz düzeyinde (birey, devlet, sistem) incelemiştir (Man, the State and War, 1959).
• Savunmacı realizm (Waltz): Devletler güvenliği en üst düzeye çıkarmayı amaçlar; aşırı güç arayışı dengelemeye yol açar.
• Saldırgan realizm (John Mearsheimer): Devletler gücü en üst düzeye çıkarmaya ve bölgesel hegemon olmaya çalışır (Büyük Güç Politikalarının Trajedisi, 2001).
• Hegemonik istikrar kuramı (Charles Kindleberger, Robert Gilpin): Açık ve istikrarlı bir uluslararası ekonomik düzen için hegemon bir gücün varlığı gerekir.
• Neoklasik realizm: Sistemik baskıların yanı sıra iç politika ve liderlerin algılarını da dikkate alır.

Liberalizm

• Kökleri: John Locke, Adam Smith ve Immanuel Kant'ın Ebedi Barış (1795) eseri.
• Demokratik barış kuramı: Demokrasilerin birbirleriyle savaşmadığı tezi (Michael Doyle).
• Ticari liberalizm: Ekonomik karşılıklı bağımlılık ve serbest ticaret savaşın maliyetini artırarak barışı teşvik eder.
• Karşılıklı bağımlılık kuramı: Robert Keohane ve Joseph Nye, Güç ve Karşılıklı Bağımlılık (1977) eserinde karmaşık karşılıklı bağımlılık kavramını geliştirmiş; devlet dışı aktörlerin ve çoklu iletişim kanallarının önemine dikkat çekmiştir.
• Neoliberal kurumsalcılık (Keohane, After Hegemony, 1984): Anarşiyi kabul etmekle birlikte uluslararası kurumların ve rejimlerin işbirliğini kolaylaştırdığını, bilgi sağlayıp aldatma riskini azalttığını savunur; mutlak kazanç vurgusu yapar.
• İşlevselcilik (David Mitrany) ve yeni işlevselcilik (Ernst Haas): Teknik alanlarda başlayan işbirliğinin diğer alanlara yayılması (spillover); Avrupa bütünleşmesini açıklamada kullanılmıştır.
• Yumuşak güç (Joseph Nye): Zorlama ve ödeme yerine kültür, değerler ve politikaların çekiciliğiyle istenilen sonuca ulaşma kapasitesi; sert güç ise askerî ve ekonomik güçtür. İkisinin birleşimi akıllı güç olarak adlandırılır.