Fıkhi Mezhepler

Fıkhî Mezheplerin Doğuşu

Fıkhî (amelî) mezhepler, ibadet ve muamelat alanındaki hükümlerin delillerden çıkarılmasındaki yöntem ve yorum farklılıklarından doğmuştur. Tâbiîn döneminde iki eğilim belirginleşmiştir:

• Ehl-i re'y (Irak ekolü): Merkezi Kûfe'dir. Hadis az ve yeni meseleler çok olduğundan kıyas ve re'ye sıkça başvurur. Abdullah b. Mes'ûd'un ilim geleneğine dayanır.
• Ehl-i hadîs (Hicaz ekolü): Merkezi Medine'dir. Rivayete bağlı kalır, re'ye az başvurur.

Dört Sünnî Mezhep

• Hanefî mezhebi: Kurucusu Ebû Hanîfe Nu'mân b. Sâbit (ö. 150), Kûfe'de yetişmiştir; “İmâm-ı Âzam” olarak anılır. Ehl-i re'yin temsilcisidir; kıyas ve istihsânı çok kullanır. Öğrencileri: Ebû Yûsuf (ilk kādılkudât, Kitâbü'l-Harâc), Muhammed eş-Şeybânî (mezhebin görüşlerini yazıya geçirmiştir; eserlerine zâhirü'r-rivâye denir), Züfer. Ebû Yûsuf ile Muhammed'e İmâmeyn denir. Türkiye, Balkanlar, Orta Asya, Hindistan ve Pakistan'da yaygındır.
• Mâlikî mezhebi: Kurucusu Mâlik b. Enes (ö. 179), Medine'de yaşamıştır. Eseri el-Muvatta'dır. Medine halkının uygulamasını (amel-i ehl-i Medîne) ve mesâlih-i mürseleyi delil sayar. Kuzey Afrika'da yaygındır; Endülüs'te hâkim mezhepti.
• Şâfiî mezhebi: Kurucusu Muhammed b. İdrîs eş-Şâfiî (ö. 204), Gazze'de doğmuş, Mısır'da vefat etmiştir. Ehl-i re'y ile ehl-i hadîsi uzlaştırmıştır. Eserleri: er-Risâle (fıkıh usulü) ve el-Üm. Irak'taki görüşlerine mezheb-i kadîm, Mısır'dakilere mezheb-i cedîd denir. Mısır, Suriye, Türkiye'nin doğu ve güneydoğusu, Endonezya ve Malezya'da yaygındır.
• Hanbelî mezhebi: Kurucusu Ahmed b. Hanbel (ö. 241), Bağdat'ta yaşamıştır. Eseri el-Müsned'dir. Naslara ve sahabe fetvalarına sıkı bağlılığıyla bilinir; kıyasa zorunlu kalmadıkça başvurmaz. Bugün ağırlıklı olarak Suudi Arabistan'da yaygındır.

Diğer Fıkhî Mezhepler

• Ca'ferî mezhebi: Ca'fer es-Sâdık'a nispet edilen, İmâmiyye Şîası'nın fıkıh mezhebi; İran ve Irak'ta yaygındır.
• Zâhirî mezhebi: Kurucusu Dâvûd ez-Zâhirî; nasların zâhirini (lafzî anlamını) esas alır, kıyası reddeder. En önemli temsilcisi Endülüslü İbn Hazm'dır (el-Muhallâ). Günümüzde mensubu kalmamıştır.
• Zeydî mezhebi: Yemen'de yaygındır.
• Evzâî, Süfyân es-Sevrî, Leys b. Sa'd ve Taberî'nin mezhepleri zamanla ortadan kalkmıştır.

Hanefî Mezhebinin Temel Eserleri

• Kudûrî, el-Muhtasar.
• Serahsî, el-Mebsût.
• Kâsânî, Bedâiu's-Sanâi'.
• Mergīnânî, el-Hidâye.
• İbrâhim el-Halebî, Mültekā'l-Ebhur — Osmanlı'da yaygın el kitabı.
• İbn Âbidîn, Reddü'l-Muhtâr.
• Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye: Ahmed Cevdet Paşa başkanlığında hazırlanan, Hanefî fıkhına dayalı Osmanlı medeni kanunu.

Fıkhî mezhepler arasındaki farklar rahmet olarak görülmüş; hepsi Kitap ve Sünnet'e dayandığı için meşru kabul edilmiştir.

Sınav uyarısı: Kuruluş sırası: Hanefî, Mâlikî, Şâfiî, Hanbelî. el-Muvatta Mâlik'in, er-Risâle ve el-Üm Şâfiî'nin, el-Müsned Ahmed b. Hanbel'in eseridir. Kıyası reddeden Zâhirîlerdir.