Türk-İslam Devletleri

Türklerin İslamiyet'i Kabulü

Talas Savaşı (751) sonrası Abbasilerle ilişkilerin gelişmesi, ticaret, Türklerin Abbasi ordusunda görev alması ve İslamiyet'in Türk inanç ve kültürüyle benzerlikleri (tek tanrı inancı, cihat-gaza anlayışı, ahiret inancı) Türklerin İslamiyet'e geçişini hızlandırdı. Abbasi ordusunda görev alan Türk komutanlar Mısır'da Tolunoğulları (868) ve Akşitler (935) gibi devletler kurdu.

Karahanlılar (840-1212)

• İlk Türk-İslam devletidir. Satuk Buğra Han İslamiyet'i kabul edip Abdülkerim adını aldı; Musa Arslan Han döneminde (960) İslamiyet resmî din oldu.
• Kültürel eserler: Kutadgu Bilig (Yusuf Has Hacib, ilk Türk-İslam eseri, siyasetname), Divan-ı Lügati't-Türk (Kaşgarlı Mahmud, Araplara Türkçe öğretmek için), Atabetü'l-Hakayık (Edip Ahmet Yükneki), Divan-ı Hikmet (Ahmet Yesevi).
• İlk Türk-İslam medresesi Tamgaç Buğra Han'ın kurduğu Semerkant Medresesidir; ilk Türk-İslam kervansarayı Ribat-ı Melik. Türkçe resmî dil olarak kullanıldı.
• 1042'de Doğu ve Batı olarak ayrıldılar; Doğu Karahanlılar Karahıtaylar, Batı Karahanlılar Harezmşahlar tarafından yıkıldı.

Gazneliler (963-1187)

• Alp Tegin tarafından Gazne'de kuruldu. En parlak dönemi Gazneli Mahmud dönemidir: Hindistan'a 17 sefer düzenleyerek İslamiyet'in Hindistan'da yayılmasını sağladı; Abbasi halifesinden "sultan" unvanını alan ilk Türk hükümdarı kabul edilir.
• Sarayında Firdevsi (Şehname), Biruni ve Unsuri gibi bilginler bulundu. 1040'ta Dandanakan Savaşı'nda Selçuklulara yenilerek İran ve Horasan'ı kaybettiler.

Büyük Selçuklu Devleti (1040-1157)

• Tuğrul ve Çağrı Beyler, Dandanakan (1040) zaferiyle devleti resmen kurdular. Tuğrul Bey 1055'te Bağdat'a girerek Abbasi halifesini Büveyhoğullarının baskısından kurtardı; "Doğunun ve Batının Sultanı" unvanını aldı. Böylece Türkler İslam dünyasının siyasi liderliğini üstlendi.
• 1048 Pasinler Savaşı: Bizans'la ilk büyük savaş.
• Alp Arslan: 1071 Malazgirt Savaşı ile Bizans'ı yenerek Anadolu'nun kapılarını Türklere açtı.
• Melikşah ve vezir Nizamülmülk: Devletin en geniş sınırlarına ulaştığı dönem. Nizamiye Medreseleri (ilk düzenli devlet medreseleri), Siyasetname, Celali takvimi bu döneme aittir.
• Melikşah sonrası taht kavgaları, Batınilerin faaliyetleri ve Haçlı Seferleri devleti zayıflattı. Sultan Sencer 1141 Katvan Savaşı'nda Karahıtaylara yenildi; 1153'te Oğuz isyanı ile esir düştü. 1157'de Sencer'in ölümüyle devlet yıkıldı.

Diğer Türk-İslam Devletleri

• Harezmşahlar: Büyük Selçuklu'nun yerini aldılar; Celaleddin Harezmşah'ın Moğollara direnişi ve 1230 Yassıçemen'de Anadolu Selçuklularına yenilmesi önemlidir.
• Memlükler (Mısır): 1260 Ayn Calut Savaşı'nda Moğolları durdurdular; Haçlıların Doğu'daki varlığına son verdiler. 1517'de Osmanlılarca yıkıldılar.
• Eyyubiler: Selahaddin Eyyubi 1187'de Hıttin Savaşı ile Kudüs'ü Haçlılardan geri aldı.