Hümanistik ve Varoluşçu Kuramlar

Hümanistik Yaklaşımın Genel Özellikleri

Psikanalizin determinizmine ve davranışçılığın mekanikçiliğine tepki olarak gelişen "üçüncü güç" (Maslow). İnsan doğası temelde olumlu, iyi, güvenilir ve kendini gerçekleştirme eğilimindedir; özgür iradeye ve sorumluluğa sahiptir. Öznel yaşantı (fenomenolojik alan), şimdi ve burası, bütüncülük ve danışma ilişkisinin niteliği ön plandadır.

Danışan (Kişi) Merkezli Terapi (Carl Rogers)

• Temel kavramlar: Kendini gerçekleştirme eğilimi (doğuştan büyüme yönelimi), fenomenolojik alan (bireyin öznel algısı; gerçek bireyin algıladığıdır), benlik kavramı (gerçek benlik ve ideal benlik), değer koşulları (sevilmek için belirli koşulları karşılama zorunluluğu; benlik ile yaşantı arasında uyumsuzluk yaratır), uyumsuzluk (benlik kavramı ile yaşantı arasındaki tutarsızlık; kaygının kaynağı), tam işlevde bulunan kişi (yaşantıya açık, kendine güvenen, içsel değerlendirme odağı olan, özgür, yaratıcı).
• Gerekli ve yeterli koşullar (danışma ilişkisinin temel koşulları): Koşulsuz olumlu kabul (danışanı yargılamadan, olduğu gibi kabul etme), empatik anlayış (danışanın iç dünyasını onun bakış açısından "sanki" onmuş gibi anlama ve bunu iletme), tutarlılık/içtenlik (kongrüans) (danışmanın içsel yaşantısı ile davranışının uyumlu olması; maske takmama).
• Süreç: Yönlendirici olmayan (non-directive) yaklaşım; tanı, test, yorum, tavsiye kullanılmaz. Danışman teknik uygulayıcı değil, ilişkinin kendisi iyileştiricidir. Danışan kendi çözümlerini bulma kapasitesine sahiptir.
• Katkıları: Psikolojik danışma becerilerinin (empatik yansıtma, etkin dinleme) temelini oluşturur; danışma ilişkisinin önemini kanıtlayan araştırmalara (ses kaydı kullanımı) öncülük etti. Eleştiri: Teknik yetersizliği, yapılandırılmamış oluşu, belirli sorunlarda (ciddi psikopatoloji) sınırlılığı.

Varoluşçu Terapi

• Temsilciler: Viktor Frankl (logoterapi: anlam arayışı; Nazi toplama kampı deneyimi, "İnsanın Anlam Arayışı"), Rollo May, Irvin Yalom, James Bugental.
• Yalom'un dört varoluşsal kaygısı: Ölüm, özgürlük ve sorumluluk, yalnızlık (varoluşsal yalıtılmışlık), anlamsızlık.
• Temel kavramlar: Kendini farkında olma kapasitesi, özgürlük ve sorumluluk, kimlik arayışı ve başkalarıyla ilişki, anlam arayışı, varoluşsal kaygı (normal ve gelişim için gerekli) ve nevrotik kaygı, ölümün ve yokluğun farkındalığı, otantik (sahici) yaşam.
• Teknikler (Frankl): Paradoksal niyet (korkulan davranışı bilerek yapmaya ya da abartmaya çalışma; ör. uyuyamayan kişinin uyanık kalmaya çalışması), derefleksiyon (dikkatin kendinden ve sorundan uzaklaştırılıp başka şeylere yönlendirilmesi). Genel olarak varoluşçu terapi teknik değil felsefi bir yaklaşımdır; diğer kuramların teknikleriyle bütünleşebilir.
• Danışman rolü: Danışanla sahici bir ilişki; danışanın seçimlerinin ve sorumluluğunun farkına varmasına yardım.

Geştalt Terapi (Fritz ve Laura Perls)

• Temel kavramlar: Şimdi ve burada, farkındalık (farkındalığın kendisi iyileştiricidir), bütünlük, şekil-zemin, bitmemiş işler (ifade edilmemiş duygular; kırgınlık, suçluluk), kaçınma, sorumluluk alma, enerji ve tıkanma.
• Temas sınırı bozuklukları (temasa direnç): İçe atma (introjeksiyon: başkalarının değerlerini sorgulamadan alma), yansıtma (projeksiyon), kendine döndürme (retrofleksiyon: başkasına yapmak istediğini kendine yapma), saptırma (deflection), birleşme (konfluens: sınırların bulanıklaşması).
• Teknikler: Boş sandalye (bitmemiş işle yüzleşmek için sandalyedeki kişiyle konuşma), iki sandalye/iç diyalog (üstün köpek - astın köpek çatışması), abartma, dönüşümlü konuşma, rüya çalışması (rüyanın her ögesi kişinin bir parçasıdır), "Sorumluluğunu alıyorum" ifadesi, tersine çevirme, prova, ben dili kullanma, beden dili farkındalığı.

Diğer Yaklaşımlar

Maslow: İhtiyaçlar hiyerarşisi ve kendini gerçekleştirmiş insanın özellikleri (gerçeği doğru algılama, kabul, kendiliğindenlik, problem odaklılık, bağımsızlık, zirve deneyimleri). Transaksiyonel analiz (Eric Berne; ebeveyn-yetişkin-çocuk ego durumları, oyunlar, yaşam senaryosu, "Ben iyiyim-Sen iyisin" yaşam pozisyonları) bilişsel-etkileşimsel bir yaklaşım olarak da sınıflandırılır.