Dinî Gelişim

Din Psikolojisinin Konusu

Din psikolojisi, bireyin dini inanç, duygu, tecrübe ve davranışlarını psikolojik yöntemlerle inceleyen bilim dalıdır. Dinin doğruluğunu değil, dindarlığın psikolojik boyutlarını ele alır (aşkın olanın dışarıda tutulması ilkesi, Théodore Flournoy). Disiplinin kurucuları arasında William James (Dini Tecrübenin Çeşitleri, 1902), Edwin Starbuck (Din Psikolojisi, 1899; din değiştirme üzerine anketler) ve G. Stanley Hall sayılır. Türkiye'de din psikolojisi alanının öncülerinden biri Hayati Hökelekli'dir.

Dini Gelişimin Temel Özellikleri

Dini gelişim, bireyin bilişsel, duygusal ve sosyal gelişimine paralel olarak ilerler. Fıtrat anlayışına göre insan, Allah'ı tanıma ve inanma yeteneğiyle doğar; çevre ve eğitim bu yeteneğin gelişmesinde belirleyicidir. Dini gelişim üzerinde aile (özellikle anne-baba ile kurulan ilişki ve bağlanma), okul, akran grubu ve kültürel çevre etkilidir.

Çocukluk Döneminde Dini Gelişim

• Çocukluk döneminde dini düşünce somut, antropomorfik (Tanrı'yı insana benzer biçimde düşünme), animist ve sihirli özellikler taşır. Çocuk dini kavramları duygusal yönden algılar ve taklit yoluyla öğrenir.
• Tanrı tasavvuru, anne-baba imajıyla yakından ilişkilidir; çocuk Tanrı'yı çoğunlukla büyük, güçlü ve koruyucu bir baba figürü olarak düşünür.
• Ernest Harms (1944), çocukların Tanrı tasavvurunu resimler aracılığıyla incelemiş ve üç evre belirlemiştir: Masal evresi (3-6 yaş), gerçekçi evre (7-12 yaş) ve bireysel evre (ergenlik).
• David Elkind, Piaget'nin bilişsel gelişim kuramına dayanarak çocukların dini kimlik kavramını incelemiştir.
• Ronald Goldman, dini düşüncenin Piaget'nin evrelerine paralel olarak sezgisel, somut ve soyut düşünce dönemlerinden geçtiğini göstermiş; soyut dini kavramların ergenlik öncesinde tam olarak kavranamayacağını savunmuştur.

Ergenlik Döneminde Dini Gelişim

• Ergenlik, soyut düşünce yeteneğinin gelişmesiyle dini konuların sorgulandığı, dini şüphelerin ve kimlik arayışının yoğunlaştığı bir dönemdir.
• Ergenlikte dini uyanış görülebilir; Starbuck ve G. S. Hall, ihtida (din değiştirme) ve dini uyanışın en çok ergenlikte yaşandığını tespit etmiştir.
• Erik Erikson'a göre ergenlik kimlik kazanmaya karşı kimlik karmaşası dönemidir; dini kimlik de bu süreçte şekillenir.
• Ergenlerde dini duygular yoğun ve dalgalıdır; idealizm, ahlaki hassasiyet ve suçluluk duyguları belirgindir.

Yetişkinlik ve Yaşlılıkta Dini Gelişim

Yetişkinlikte din daha bilinçli, sorumluluk temelli ve hayatla bütünleşmiş bir hâl alır. Yaşlılıkta ölüm düşüncesi, yalnızlık ve sağlık sorunları nedeniyle dini ilginin arttığı gözlenir; din anlam ve teselli kaynağı olur. Gordon Allport, olgun dindarlığın özelliklerini sıralamıştır: farklılaşmış, dinamik, tutarlı ahlaki sonuçlar doğuran, kapsamlı, bütünleştirici ve araştırıcı.

İnanç Gelişimi Kuramları

• James Fowler (İnancın Evreleri, 1981), Piaget, Kohlberg ve Erikson'dan esinlenerek inanç gelişimini bir ön evre ve altı evrede açıklamıştır: Farklılaşmamış inanç (bebeklik ön evre), sezgisel-yansıtıcı inanç (erken çocukluk), mitik-literal inanç (okul çağı; hikâyelerin harfiyen anlaşılması), sentetik-geleneksel inanç (ergenlik; topluluk beklentilerine uyum), bireysel-yansıtıcı inanç (genç yetişkinlik; eleştirel sorgulama), birleştirici inanç (orta yaş) ve evrenselleştirici inanç (nadiren ulaşılan evre).
• Fritz Oser, dini yargı gelişimini incelemiştir.
• Kohlberg'in ahlak gelişimi kuramı (gelenek öncesi, geleneksel, gelenek sonrası düzeyler) dini ve ahlaki gelişim arasındaki ilişkinin incelenmesinde kullanılmıştır.

Dindarlığın Boyutları ve Türleri

Glock ve Stark, dindarlığı beş boyutta incelemiştir: inanç, ibadet (uygulama), tecrübe (duygu), bilgi ve etki (sonuç) boyutu. Gordon Allport ise içten güdümlü (özsel) dindarlık (dinin kendisi için yaşanması) ile dıştan güdümlü (araçsal) dindarlık (dinin sosyal statü, güvenlik gibi başka amaçlar için kullanılması) ayrımını yapmıştır. Batson, bunlara arayış (quest) dindarlığını eklemiştir.