Borcun İfası ve İfa Edilmemesi

İfa (TBK md. 83 vd.)

Borçlu, işin niteliğinden veya sözleşmeden kişisel ifa yükümlülüğü doğmuyorsa borcu bizzat ifa etmek zorunda değildir. Alacaklı kısmi ifayı kabul etmek zorunda değildir.

• İfa yeri (md. 89): Taraflar kararlaştırmamışsa: para borçları alacaklının ifa zamanındaki yerleşim yerinde (götürülecek borç); parça borçları sözleşmenin kurulduğu sırada şeyin bulunduğu yerde; diğer borçlar borçlunun yerleşim yerinde (aranacak borç) ifa edilir.
• İfa zamanı (md. 90): Kararlaştırılmamışsa borç doğumu anından itibaren muacceldir; alacaklı hemen isteyebilir, borçlu hemen ifa edebilir.
• Para borçları: Ülke parasıyla ödenir; yabancı parayla kararlaştırılmışsa borçlu, aksi açıkça belirtilmedikçe ödeme günündeki değeri üzerinden Türk parasıyla da ödeyebilir.

Ödemezlik Def'i (md. 97)

Karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde, ifayı isteyen taraf kendi borcunu ifa etmedikçe veya ifayı önermedikçe karşı taraftan ifayı isteyemez (sözleşmeden veya niteliğinden önce ifa yükümlülüğü doğmuyorsa).

Borçlu Temerrüdü (md. 117 vd.)

• Şartlar: Borcun muaccel olması ve alacaklının ihtarı. İfa günü birlikte belirlenmişse veya sözleşmede saklı tutulan fesih bildirimi üzerine belirlenmişse, bu günün geçmesiyle ihtara gerek kalmadan temerrüt oluşur. Haksız fiilde fiil tarihinden, sebepsiz zenginleşmede kötüniyetle zenginleşme tarihinden itibaren temerrüt vardır.
• Sonuçları: Gecikme tazminatı; kaza sonucu doğan zarardan da sorumluluk (kusursuz olduğunu ve gecikme olmasaydı da zarar doğacağını ispatlamadıkça); para borcunda temerrüt faizi (md. 120).
• Karşılıklı sözleşmelerde (md. 123-125): Alacaklı borçluya ifa için uygun bir süre verir veya hâkimden süre verilmesini ister. Süre içinde de ifa edilmezse alacaklı şu seçimlik haklardan birini kullanır: (1) ifa ve gecikme tazminatı istemek, (2) ifadan vazgeçip ifa edilmemeden doğan zararın (müspet zarar) giderimini istemek, (3) sözleşmeden dönmek ve menfi zararın giderimini istemek. Kesin vadeli işlemlerde veya süre vermenin sonuçsuz kalacağı açıksa süre verilmez.

Alacaklı Temerrüdü (md. 106)

Alacaklı, kendisine usulüne uygun olarak önerilen edimi haklı bir sebep olmaksızın kabul etmezse veya üstüne düşen hazırlık fiillerini yapmazsa temerrüde düşer. Borçlu, edim konusu şeyi tevdi ederek borcundan kurtulabilir.

Borca Aykırılık ve Sorumluluk (md. 112)

Borç hiç veya gereği gibi ifa edilmezse borçlu, kendisine hiçbir kusurun yüklenemeyeceğini ispat etmedikçe alacaklının bundan doğan zararını gidermekle yükümlüdür. Kusur karinesi vardır: ispat yükü borçludadır. Borçlunun ağır kusurundan sorumlu olmayacağına ilişkin önceden yapılan anlaşma kesin olarak hükümsüzdür (md. 115).

İfa İmkânsızlığı ve Aşırı İfa Güçlüğü

• Sonraki imkânsızlık (md. 136): Borcun ifası borçlunun sorumlu tutulamayacağı sebeplerle imkânsızlaşırsa borç sona erer; karşılıklı sözleşmede borçlu karşı edimi isteyemez, aldığını sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre geri verir. Borçlunun sorumlu olduğu imkânsızlıkta ise tazminat doğar.
• Aşırı ifa güçlüğü (md. 138): Sözleşme yapıldığı sırada öngörülemeyen olağanüstü bir durum, borçludan kaynaklanmayan bir sebeple ortaya çıkar ve edimler dengesini dürüstlük kuralına aykırı biçimde değiştirirse, borçlu hâkimden sözleşmenin uyarlanmasını, bu mümkün değilse sözleşmeden dönmeyi (sürekli sözleşmelerde feshi) isteyebilir.