Gelir ve Kurumlar Vergisi

Gelir Kavramı ve Teorileri

• Kaynak teorisi: Gelir, sürekli bir kaynaktan (emek, sermaye, toprak) düzenli olarak elde edilen değerlerdir; arızi kazançlar ve değer artışları gelir sayılmaz.
• Safi artış (servet artışı) teorisi: Schanz-Haig-Simons tanımına göre gelir, belirli bir dönemde kişinin tüketimi ile net servetindeki değişmenin toplamıdır; arızi kazançlar ve değer artışları da gelirdir. Kapsamlı gelir tanımı olarak vergi adaleti açısından daha üstündür.
• Türk gelir vergisi sistemi iki teorinin karmasıdır: Gelir unsurlarını sayarak kaynak teorisini esas alır; ancak değer artış kazançları ve arızi kazançları da kapsayarak safi artış teorisine yaklaşır.

Gelir Vergisi Sistemleri

• Sedüler (bölümlü) sistem: Her gelir unsuru ayrı ayrı ve farklı oranlarla vergilendirilir.
• Üniter (birleşik) sistem: Farklı kaynaklardan elde edilen gelirler toplanarak tek bir beyannamede artan oranlı tarifeyle vergilendirilir; Türkiye'de esas olarak uygulanan sistemdir (bazı gelirler beyan dışı bırakılsa da).
• İkili (dual) gelir vergisi: Emek gelirleri artan oranlı, sermaye gelirleri düz ve düşük oranla vergilendirilir (İskandinav modeli).
• Düz oranlı vergi (flat tax): Tek oranlı ve geniş tabanlı gelir vergisi.

Türk Gelir Vergisinin Temel Özellikleri (193 sayılı GVK)

• Mükellef: Gerçek kişiler; tam mükellefler dünya genelindeki gelirleri, dar mükellefler yalnız Türkiye'de elde ettikleri gelirleri üzerinden vergilendirilir.
• Gelir unsurları: Ticari kazanç, zirai kazanç, ücret, serbest meslek kazancı, gayrimenkul sermaye iradı, menkul sermaye iradı, diğer kazanç ve iratlar.
• Tarife: Artan oranlı, dilim usulü (yüzde 15-40).
• Vergilendirme yöntemleri: Yıllık beyan, muhtasar beyan, kaynakta kesinti (stopaj), götürü/basit usul.
• Vergi indirimleri: Engellilik indirimi, eğitim ve sağlık harcamaları indirimi, bağış ve yardımlar gibi kanunda sayılan indirimler.

Kurumlar Vergisi

• Gerekçesi: Kurumların ortaklarından ayrı tüzel kişiliğe sahip olması ve ekonomik güçleri; ayrıca kâr dağıtılmadığında gelir vergisinden kaçınmanın önlenmesi.
• Çifte vergilendirme sorunu: Kurum kazancı önce kurumlar vergisiyle, dağıtıldığında ise ortak düzeyinde gelir vergisiyle vergilendirilir. Bu sorunu hafifletmek için tam entegrasyon, kısmi entegrasyon (ortağa vergi alacağı/kredisi, dağıtılan kârlarda indirimli oran, kâr payının bir kısmının istisna edilmesi) yöntemleri kullanılır. Türkiye'de beyan edilen kâr paylarının yarısı gelir vergisinden istisna edilmektedir (GVK md. 22).
• Türkiye'de: 5520 sayılı Kanun; sermaye şirketleri, kooperatifler, iktisadi kamu kuruluşları, dernek ve vakıf iktisadi işletmeleri ve iş ortaklıkları mükelleftir; genel oran yüzde 25'tir. İştirak kazançları istisnası ile kurumlar arası kâr transferlerinde mükerrer vergileme önlenir.
• Uluslararası boyut: Çifte vergilendirmeyi önleme anlaşmaları; transfer fiyatlandırması; OECD'nin Matrah Aşındırma ve Kâr Aktarımı (BEPS) eylem planı ve küresel asgari vergi (yüzde 15) düzenlemeleri.