Tasavvuf ve Tarikatlar

Tasavvufun Tanımı ve Doğuşu

Tasavvuf, İslam'ın özüne uygun olarak nefsi arındırmayı, kalbi Allah'a yöneltmeyi ve ihsan mertebesine ulaşmayı (Allah'ı görüyormuş gibi ibadet etme) amaçlayan manevi yoldur. Sûfî kelimesinin yün (sûf) giyme ile, Ashab-ı Suffe ile veya saflık (safâ) ile ilişkilendirildiği görüşleri vardır. Hz. Peygamber ve sahabe döneminde zühd (dünyaya gönül bağlamama) hayatı yaşanmış, 8. yüzyıldan itibaren tasavvuf ayrı bir yol olarak belirginleşmiştir. İlk zâhidler arasında Hasan-ı Basrî, Rabiatü'l-Adeviyye (ilahi aşk) ve İbrahim b. Edhem sayılır.

Tasavvufun Gelişimi ve Temel Kavramları

• Önemli sûfîler: Cüneyd-i Bağdâdî (sahv/ayıklık yolu, Bağdat ekolü), Bâyezîd-i Bistâmî (sekr/manevi sarhoşluk, Horasan ekolü), Hâris el-Muhâsibî, Zünnûn el-Mısrî, Hallâc-ı Mansûr (Ene'l-Hak sözü).
• Temel eserler: Serrâc'ın el-Lüma'ı, Kelâbâzî'nin et-Taarruf'u, Kuşeyrî'nin er-Risâle'si, Hücvîrî'nin Keşfü'l-Mahcûb'u (Farsça ilk tasavvuf eseri), Gazzâlî'nin İhyâu Ulûmi'd-Dîn'i. Gazzâlî, tasavvufu Sünni çizgiye oturtarak meşruiyetini güçlendirmiştir.
• Kavramlar: Mürşid (şeyh, manevi rehber), mürid (yola giren), seyr ü sülûk (manevi yolculuk), makam (çabayla kazanılan kalıcı manevi derece: tövbe, vera, zühd, fakr, sabır, tevekkül, rıza) ve hâl (Allah vergisi geçici manevi durum), zikir, rabıta, halvet ve çile, fenâ (beşerî vasıflardan arınma) ve bekâ, insan-ı kâmil.
• Vahdet-i vücûd: Gerçek varlığın yalnız Allah olduğu, diğer varlıkların O'nun tecellisi olduğu görüşü; Muhyiddin İbnü'l-Arabî (Fusûsu'l-Hikem, el-Fütûhâtü'l-Mekkiyye) ile sistemleşmiş, Anadolu'da Sadreddin Konevî tarafından yayılmıştır. İmam Rabbânî buna karşı vahdet-i şuhûd görüşünü savunmuştur.
• Melâmetîlik, kendini kınayan ve ibadetlerini gizleyen bir anlayıştır.

Tarikatlar

Tarikat, bir mürşidin rehberliğinde belirli usul ve âdâbla yürütülen tasavvufi yoldur; 12. yüzyıldan itibaren kurumsallaşmıştır. Tarikatların merkezlerine tekke, zaviye, hankah, dergâh denir.

• Kâdiriyye: Abdülkadir Geylânî (Bağdat); ilk büyük tarikatlardandır.
• Rifâiyye: Ahmed er-Rifâî (Irak).
• Sühreverdiyye: Şehâbeddin Ömer es-Sühreverdî (Avârifü'l-Maârif).
• Yesevîlik: Hoca Ahmed Yesevî (Türkistan); Dîvân-ı Hikmet eseriyle Türkler arasında İslam'ın yayılmasında etkili olmuş; ilk Türk tarikatı kabul edilir.
• Nakşibendiyye: Bahâeddin Nakşibend (Buhara); hafî (gizli, sessiz) zikir esastır. İmam Rabbânî ile Müceddidiyye, Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî ile Hâlidiyye kolları oluşmuştur.
• Mevleviyye: Mevlânâ Celâleddin Rûmî'nin (Mesnevî, Divan-ı Kebir) düşünceleri etrafında oğlu Sultan Veled tarafından kurumsallaştırılmıştır; sema törenleri ve musiki önemlidir; merkezi Konya'dır.
• Bektaşîlik: Hacı Bektâş-ı Velî (Makâlât) adına Balım Sultan tarafından kurumsallaştırılmıştır; Yeniçeri Ocağı ile bağlantılıdır.
• Halvetiyye: Ömer el-Halvetî; Osmanlı'da en yaygın tarikatlardandır; Cerrahilik, Sünbülilik, Uşşakilik, Gülşenilik gibi kolları vardır.
• Bayramiyye: Hacı Bayram-ı Velî (Ankara); öğrencisi Akşemseddin Fatih'in hocasıdır.
• Şâzeliyye (Ebü'l-Hasan eş-Şâzelî, Kuzey Afrika), Çiştiyye (Hindistan), Kübreviyye (Necmeddin Kübrâ).

Türkiye'de tekke ve zaviyeler 30 Kasım 1925 tarihli 677 sayılı Kanun ile kapatılmıştır. Tasavvuf, Türk edebiyatında Yunus Emre ve tekke-tasavvuf şiiri ile musikide derin izler bırakmıştır.