Başlangıç ve Genel Esaslar

1982 Anayasası'nın Genel Özellikleri

1982 Anayasası, 12 Eylül 1980 askerî müdahalesinden sonra Danışma Meclisi ve Millî Güvenlik Konseyi'nden oluşan Kurucu Meclis tarafından hazırlanmış ve 7 Kasım 1982'de halkoylamasıyla kabul edilmiştir. Yazılı, katı, kazuistik (ayrıntılı) bir anayasadır. Birçok kez değiştirilmiş; en kapsamlı değişikliklerden biri 2017'de Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemini getiren değişikliktir.

Başlangıç Kısmı

Anayasanın başlangıç kısmı, Atatürk milliyetçiliği, millî egemenlik, kuvvetler ayrılığı, hukukun üstünlüğü, laiklik gibi temel ilkeleri ve anayasanın ruhunu ortaya koyar. Md. 176'ya göre başlangıç kısmı anayasa metnine dahildir ve bağlayıcıdır.

Cumhuriyetin Nitelikleri (md. 1-2)

• Md. 1: Türkiye Devleti bir Cumhuriyettir.
• Md. 2: Türkiye Cumhuriyeti, toplumun huzuru, millî dayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarına saygılı, Atatürk milliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan, demokratik, laik ve sosyal bir hukuk Devletidir.
• Hukuk devleti: Devletin bütün eylem ve işlemlerinin hukuka uygun olması ve yargı denetimine açık olması.
• Sosyal devlet: Bireylerin insan onuruna yaraşır bir hayat sürdürmesini sağlamak için ekonomik ve sosyal hayata müdahale eden devlet.
• Laik devlet: Din ve devlet işlerinin ayrı tutulması, devletin bütün inançlara eşit mesafede olması.
• Demokratik devlet: Egemenliğin millete ait olduğu, serbest seçimlerin yapıldığı, çoğulcu devlet.

Devletin Bütünlüğü, Resmî Dili, Bayrağı, Millî Marşı ve Başkenti (md. 3)

Türkiye Devleti, ülkesi ve milletiyle bölünmez bir bütündür. Dili Türkçedir. Bayrağı, şekli kanununda belirtilen beyaz ay yıldızlı al bayraktır. Millî marşı İstiklal Marşı'dır. Başkenti Ankara'dır.

Değiştirilemeyecek Hükümler (md. 4)

Anayasanın 1. maddesindeki Devletin şeklinin Cumhuriyet olduğu hükmü ile 2. maddesindeki Cumhuriyetin nitelikleri ve 3. maddesi hükümleri değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif edilemez.

Devletin Temel Amaç ve Görevleri (md. 5)

Türk milletinin bağımsızlığını ve bütünlüğünü, ülkenin bölünmezliğini, Cumhuriyeti ve demokrasiyi korumak; kişilerin ve toplumun refah, huzur ve mutluluğunu sağlamak; kişinin temel hak ve hürriyetlerini sosyal hukuk devleti ve adalet ilkeleriyle bağdaşmayacak surette sınırlayan engelleri kaldırmak; insanın maddi ve manevi varlığının gelişmesi için gerekli şartları hazırlamaya çalışmaktır.

Egemenlik (md. 6)

Egemenlik, kayıtsız şartsız Milletindir. Türk Milleti egemenliğini, Anayasanın koyduğu esaslara göre, yetkili organları eliyle kullanır. Egemenliğin kullanılması hiçbir surette hiçbir kişiye, zümreye veya sınıfa bırakılamaz. Hiçbir kimse veya organ kaynağını Anayasadan almayan bir Devlet yetkisi kullanamaz.

Kuvvetler Ayrılığı (md. 7-9)

• Yasama yetkisi Türk Milleti adına TBMM'nindir; bu yetki devredilemez.
• Yürütme yetkisi ve görevi Cumhurbaşkanı tarafından, Anayasaya ve kanunlara uygun olarak kullanılır ve yerine getirilir.
• Yargı yetkisi Türk Milleti adına bağımsız ve tarafsız mahkemelerce kullanılır.

Diğer Temel Hükümler

• Md. 10: Kanun önünde eşitlik.
• Md. 11: Anayasa hükümleri bağlayıcıdır; kanunlar Anayasaya aykırı olamaz.
• Anayasa değişikliği (md. 175): Teklif TBMM üye tamsayısının en az üçte biri tarafından yazıyla yapılır. Üye tamsayısının beşte üçü (360) ile kabul edilen değişiklik halkoylamasına sunulabilir; üçte ikisi (400) ile kabul edilen değişiklik Cumhurbaşkanınca doğrudan yayımlanabilir veya halkoylamasına sunulabilir.

Sınav uyarısı: İlk üç madde ve bunların değiştirilmesini yasaklayan 4. madde değiştirilemez. Başlangıç kısmı anayasa metnine dahildir. Anayasa değişikliği teklifi için 200, halkoylamasına sunulma için 360, doğrudan yayım için 400 oy gerekir.