Hizmet Yerinden Yönetim Kuruluşları ve Düzenleyici Kurumlar

Hizmet Yerinden Yönetim

Hizmet yerinden yönetim (teknik/fonksiyonel yerinden yönetim), belirli bir kamu hizmetinin, merkezî idareden ayrı tüzel kişiliğe, idari ve mali özerkliğe sahip bir kuruluş tarafından yürütülmesidir. Yer bakımından yerinden yönetimden (mahallî idareler) farkı, belirli bir coğrafi alanın değil belirli bir hizmetin esas alınmasıdır. Bu kuruluşlar kanunla veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle kurulur ve merkezî idarenin idari vesayet denetimine tabidir.

Hizmet Yerinden Yönetim Kuruluşlarının Türleri

• Kamu kurumları: Sosyal, kültürel, bilimsel nitelikte hizmet yürüten kuruluşlar (Sosyal Güvenlik Kurumu, Türkiye Radyo-Televizyon Kurumu (TRT), Türkiye İş Kurumu, Türk Tarih Kurumu).
• Üniversiteler (Anayasa md. 130): Devlet tarafından kanunla kurulan, bilimsel özerkliğe sahip kamu tüzel kişileridir. Vakıflar tarafından da Devletin gözetim ve denetimi altında, kazanç amacına yönelik olmamak şartıyla kanunla yükseköğretim kurumu kurulabilir. Rektörler Cumhurbaşkanınca atanır. Yükseköğretim kurumlarının planlanması ve denetimi Yükseköğretim Kurulu (YÖK) tarafından yapılır (md. 131).
• Kamu iktisadi teşebbüsleri (KİT, md. 165): Sermayesinin tamamı veya yarısından fazlası Devlete ait olan, iktisadi alanda faaliyet gösteren kuruluşlardır. 233 sayılı KHK'ye göre ikiye ayrılır: iktisadi devlet teşekkülleri (İDT, ticari esaslara göre faaliyet gösteren) ve kamu iktisadi kuruluşları (KİK, tekel niteliğindeki mal ve hizmetleri üreten). KİT'lerin TBMM'ce denetlenmesi esasları kanunla düzenlenir.
• Kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları (md. 135): Belli bir mesleğe mensup olanların müşterek ihtiyaçlarını karşılamak, mesleki faaliyetlerini kolaylaştırmak ve meslek disiplini ile ahlakını korumak amacıyla kanunla kurulan ve organları kendi üyeleri tarafından seçilen kamu tüzel kişileridir (barolar, tabip odaları, Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği, mühendis ve mimar odaları). Bu kuruluşlar kuruluş amaçları dışında faaliyette bulunamaz; Devletin idari ve mali denetimine tabidir. Kanunda öngörülen mesleklerde bu kuruluşlara üye olmak zorunludur.

Düzenleyici ve Denetleyici Kurumlar (Bağımsız İdari Otoriteler)

Belirli ekonomik veya sosyal sektörleri düzenlemek ve denetlemek amacıyla kurulan, idari ve mali özerkliğe sahip, kararlarını tek başına alan ve kural olarak hiyerarşi veya vesayet denetimine tabi olmayan kuruluşlardır. Kamu tüzel kişiliğine sahiptirler; bakanlıkla ilişkili kuruluş statüsündedirler.

• Örnekler: Radyo ve Televizyon Üst Kurulu (RTÜK, anayasal kurum, md. 133), Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu (BDDK), Sermaye Piyasası Kurulu (SPK), Rekabet Kurumu, Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu (EPDK), Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu (BTK), Kamu İhale Kurumu, Kişisel Verileri Koruma Kurumu (KVKK), Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu.
• Özellikleri: Kurul üyelerinin belirli süreli ve görev güvenceli olması; düzenleme (ikincil mevzuat), izin/lisans verme, denetim ve idari para cezası gibi yaptırım uygulama yetkileri; kararlarının yargı denetimine tabi olması (bazı kurumların kararlarına karşı davalara Danıştay veya Ankara idare mahkemeleri bakar).
• Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası da para politikası alanında özerk bir kuruluştur.

Diğer Özel Statülü Kuruluşlar

Kalkınma ajansları, bölgesel kalkınmayı hızlandırmak amacıyla kurulan tüzel kişiliğe sahip kuruluşlardır. Sayıştay (md. 160) ve Kamu Denetçiliği Kurumu (Ombudsman, md. 74, TBMM'ye bağlı) ise anayasal denetim kurumlarıdır.