Fıkhın Kaynakları

Fıkıh ve Fıkıh Usulü

Fıkıh, sözlükte derinlemesine anlamak demektir. Terim olarak kişinin amelî konulardaki hak ve sorumluluklarını delilleriyle bilmesidir. Fıkıh usulü ise şer'î hükümlerin delillerden nasıl çıkarılacağını gösteren kurallar ilmidir. Bu alanda günümüze ulaşan ilk eser İmam Şâfiî'nin er-Risâle'sidir. Hüküm çıkarmada başvurulan kaynaklara edille-i şer'iyye (şer'î deliller) denir.

Aslî Deliller

• Kitap (Kur'an): Birinci kaynaktır; hükümleri çoğunlukla genel ilkeler hâlinde bildirir.
• Sünnet: Hz. Peygamber'in söz, fiil ve takrirleri. Kur'an'ı açıklar (beyan), kapalı hükümlerini ayrıntılandırır ve Kur'an'da bulunmayan konularda hüküm koyar.
• İcmâ: Hz. Peygamber'in vefatından sonra bir dönemde yaşayan müctehidlerin şer'î bir hüküm üzerinde görüş birliğine varması. Sarîh icmâ (görüşlerin açıkça bildirilmesi) ve sükûtî icmâ (bir görüş karşısında diğerlerinin susması) olarak ikiye ayrılır.
• Kıyas: Hakkında nas bulunmayan bir meselenin hükmünü, aralarındaki ortak illet sebebiyle, hakkında nas bulunan meselenin hükmüne bağlamak. Dört rüknü vardır: asıl (hükmü bilinen mesele), fer' (hükmü aranan mesele), hüküm ve illet. Örnek: Şarabın haramlığındaki illet sarhoş edicilik olduğundan diğer sarhoş edici içkiler de haramdır.

Fer'î (Tâlî) Deliller

• İstihsân: Müctehidin, daha güçlü bir delil sebebiyle bir meselede benzerlerinin hükmünden (açık kıyastan) vazgeçip başka bir hükme yönelmesi. Hanefîlerin sıkça başvurduğu, İmam Şâfiî'nin ise karşı çıktığı delildir.
• İstislâh (mesâlih-i mürsele): Hakkında nas bulunmayan konuda kamu yararına (maslahat) göre hüküm vermek. En çok Mâlikîler başvurur.
• Örf ve âdet: Naslara aykırı olmayan toplumsal alışkanlıklar. “Örfen bilinen şey, şart koşulmuş gibidir.”
• İstishâb: Değiştiğine dair delil bulunmadıkça bir durumun devam ettiğine hükmetmek. “Eşyada aslolan mubahlıktır.”
• Sedd-i zerâi': Harama götüren yolların kapatılması.
• Sahâbî kavli: Sahabenin fetva ve görüşleri.
• Şer'u men kablenâ: Önceki şeriatların, Kur'an ve sünnette nakledilip kaldırılmamış hükümleri.
• Amel-i ehl-i Medine: Medinelilerin uygulaması; Mâlikîlere özgü delildir.

İctihad ve İlgili Kavramlar

• İctihad: Müctehidin, şer'î hükmü delillerinden çıkarmak için bütün gücünü harcaması. İctihad eden âlime müctehid denir.
• Taklid: Delilini bilmeden bir müctehidin görüşüyle amel etmek.
• Telfîk: Bir meselede farklı mezheplerin görüşlerini birleştirerek amel etmek.
• Fetva: Sorulan dinî bir meseleye verilen cevap; veren kişiye müftî denir.
• Makāsıdü'ş-şerîa: Hükümlerin gözettiği beş temel değer: din, can, akıl, nesil ve malın korunması.

Sınav uyarısı: Aslî deliller Kitap, Sünnet, İcmâ ve Kıyas'tır. İstihsân Hanefîlerin, mesâlih-i mürsele ve amel-i ehl-i Medine Mâlikîlerin öne çıkan delilidir. Kıyasın temeli illettir.