Kavram Yanılgıları

Edebiyat ve Dil Öğretiminde Kavram Yanılgıları

Türk dili ve edebiyatı derslerinde kavram yanılgıları; edebî türlerin, edebiyat dönemlerinin, nazım şekillerinin, edebî sanatların ve dil bilgisi kavramlarının yüzeysel ya da ezbere öğrenilmesinden kaynaklanır. Yanılgılar tutarlı ve dirençlidir; yeni bilgiler bu yanlış çerçeveye yerleştirilir.

Edebî Tür ve Biçimlerle İlgili Yanılgılar

• Nazım biçimi - nazım türü karışıklığı: Gazel, koşma, kaside gibi nazım şekilleri ile lirik, epik, didaktik gibi şiir türlerini aynı şey sanmak. Nazım şekli biçimsel, tür ise içerik temelli bir sınıflamadır.
• Ölçü yanılgıları: Hece ölçüsünü yalnız halk edebiyatına, aruzu yalnız divan edebiyatına özgü sanmak (Yunus Emre aruzla, Âşık Ömer ve Gevheri aruzla da şiir yazmıştır; Mehmet Akif ve Yahya Kemal Cumhuriyet döneminde aruz kullanmıştır).
• Uyak - redif karışıklığı: Dize sonlarındaki her ses benzerliğini uyak sanmak; görev ve anlam bakımından aynı olan ek ve kelimelerin (redif) uyak sayılması.
• Şiir = uyaklı ve ölçülü metin yanılgısı: Serbest şiiri şiir saymamak; Garip ve İkinci Yeni şiirini yadırgamak.
• Masal-efsane-destan karışıklığı: Efsanenin inanılan ve belirli bir yere bağlı, masalın inanılmayan ve belirsiz zamanlı, destanın topluluğun tarihsel-millî kimliğini anlatan türler olduğunun ayırt edilememesi.
• Hikâye-roman farkını yalnız uzunluğa bağlamak; olay örgüsü, kişi sayısı ve kurgu karmaşıklığını göz ardı etmek.
• Anlatıcı = yazar yanılgısı: Birinci kişi anlatıcıyı yazarın kendisi sanmak. Anlatıcı kurmaca bir figürdür.
• Deneme - makale karışıklığı: Denemenin kişisel ve kanıt gerektirmeyen, makalenin nesnel ve kanıtlayıcı olduğunun ayırt edilememesi.

Edebiyat Tarihiyle İlgili Yanılgılar

• Edebiyat dönemlerinin keskin tarihlerle başlayıp bittiğini sanmak; geçiş dönemlerini ve bağımsız sanatçıları göz ardı etmek.
• Tanzimat sanatçılarının dilde tamamen sadeleştiğini sanmak (sadeleşmeyi savunup uygulamada başaramamışlardır).
• Servetifünun'un "sanat için sanat" anlayışı nedeniyle hiç toplumsal konu işlemediğini düşünmek (Tevfik Fikret'in 1901 sonrası şiirleri).
• Divan edebiyatını yalnızca Arapça-Farsça şiirden ibaret, "halktan kopuk" bir edebiyat olarak görmek; mahallileşme akımını bilmemek.

Edebî Sanatlarla İlgili Yanılgılar

• Teşbih - istiare: Benzetmenin iki temel unsurundan biri söylenmezse istiare olduğunu bilmemek; açık istiare (yalnız benzeyen söylenir) ile kapalı istiarenin (yalnız benzetilen söylenir) karıştırılması.
• Teşhis - intak: Kişileştirme (teşhis) ile konuşturmanın (intak) aynı olduğunu sanmak; intak varsa genellikle teşhis de vardır ama tersi her zaman geçerli değildir.
• Mecaz-ı mürsel - istiare: Mecaz-ı mürselde benzetme amacı bulunmadığının bilinmemesi.

Dil Bilgisiyle İlgili Yanılgılar

• Kelime türünün sabit olduğunu sanmak; görevine göre değişebildiğini fark etmemek.
• Her -ı ekini belirtme hâli eki sanmak; iyelik ekiyle karıştırmak.
• Fiilimsilerin çekimli fiil olduğunu düşünüp cümle sayısını yanlış belirlemek.

Belirleme ve Giderme

Belirleme: İki ve üç aşamalı tanı testleri, kavram haritası, kelime ilişkilendirme testi, açık uçlu sorular, görüşme, metin çözümleme ödevlerinin hata analizi. Giderme: Kavramsal değişim metinleri, bilişsel çatışma (örnek ve örnek olmayan metinlerin karşılaştırılması), kavram karikatürleri, analojiler, tümevarımla kavrama ulaşma, Venn şeması ve karşılaştırma tablosu, metinden kanıta dayalı tartışma.