Mayoz ve Eşeyli Üreme

Mayoz Bölünme

Mayoz, eşeyli üreyen canlılarda üreme ana hücrelerinde görülen ve kromozom sayısını yarıya indiren bölünmedir. Diploit (2n) bir hücreden, kalıtsal yapıları birbirinden ve ana hücreden farklı dört haploit (n) hücre oluşur. Mayoz arka arkaya gerçekleşen Mayoz I ve Mayoz II bölünmelerinden oluşur; DNA eşlenmesi yalnızca bir kez (Mayoz I öncesindeki interfazda) olur.

Mayoz I

• Profaz I: Homolog kromozomlar yan yana gelerek tetrat oluşturur (sinapsis). Homolog kromozomların kardeş olmayan kromatitleri arasında parça değişimi olur: krossing-over. Krossing-over kalıtsal çeşitliliğin önemli kaynağıdır.
• Metafaz I: Homolog kromozom çiftleri ekvator düzlemine dizilir.
• Anafaz I: Homolog kromozomlar birbirinden ayrılarak zıt kutuplara gider. Kromozom sayısının yarıya indiği evredir. Homologların kutuplara rastgele dağılması (bağımsız dağılım) çeşitliliği artırır.
• Telofaz I: İki haploit hücre oluşur.

Mayoz II

Mitoza benzer. Kardeş kromatitler anafaz II'de birbirinden ayrılır. Sonunda dört haploit hücre oluşur.

Mitoz ile Mayoz Farkları

• Mitoz vücut hücrelerinde; mayoz üreme ana hücrelerinde görülür.
• Mitozda 2 yavru hücre, mayozda 4 yavru hücre oluşur.
• Mitozda kromozom sayısı korunur; mayozda yarıya iner.
• Mitozda kalıtsal yapı aynıdır; mayozda krossing-over ve bağımsız dağılım nedeniyle farklıdır.
• Tetrat ve krossing-over yalnızca mayozda görülür.

Eşeyli Üreme

Farklı eşeylerden gelen iki üreme hücresinin (gamet) birleşmesiyle yeni birey oluşmasıdır. Eşeyli üremede mayoz ile kromozom sayısı yarıya iner, döllenme ile yeniden iki katına çıkar; böylece türün kromozom sayısı nesiller boyu sabit kalır. Eşeyli üreme kalıtsal çeşitlilik sağlar ve türlerin değişen çevreye uyumunu kolaylaştırır.

• Gamet: Haploit üreme hücresi; erkekte sperm, dişide yumurta.
• Döllenme: Sperm ve yumurta çekirdeklerinin birleşerek diploit zigotu oluşturması.
• Dış döllenme: Su ortamında, vücut dışında gerçekleşir (balıklar, kurbağalar); çok sayıda gamet üretilir.
• İç döllenme: Dişi vücudunda gerçekleşir (sürüngenler, kuşlar, memeliler); gamet sayısı azdır, yavrunun yaşama şansı yüksektir.
• Hermafrodit: Hem erkek hem dişi üreme organı taşıyan canlılar (toprak solucanı, salyangoz).

İnsanda Gametlerin Oluşumu

• İnsanın vücut hücrelerinde 46 (2n), üreme hücrelerinde 23 (n) kromozom bulunur.
• Spermatogenez: Bir üreme ana hücresinden 4 sperm oluşur.
• Oogenez: Bir üreme ana hücresinden eşit olmayan sitoplazma bölünmesiyle 1 yumurta ve kutup hücreleri oluşur.

Sınav uyarısı: Kromozom sayısı anafaz I'de homologların ayrılmasıyla yarıya iner. Krossing-over profaz I'de olur. Mayozla 4 haploit hücre oluşur. Döllenme kromozom sayısını yeniden 2n yapar.