Piyasa Yapıları

Kâr Maksimizasyonu

Bütün piyasa yapılarında firma, marjinal hasılatın marjinal maliyete eşit olduğu (MR = MC) ve MC'nin artmakta olduğu noktada üretim yaparak kârını maksimize eder.

Tam Rekabet Piyasası

• Varsayımlar: Çok sayıda alıcı ve satıcı, homojen ürün, piyasaya serbest giriş ve çıkış, tam bilgi ve faktörlerin tam hareketliliği.
• Firma fiyat alıcıdır; firmanın talep eğrisi yataydır ve P = AR = MR'dir. Denge koşulu P = MC.
• Kısa dönem: Firma aşırı kâr, normal kâr veya zarar edebilir. Fiyat, AVC'nin minimumunun altına düşerse firma üretimi durdurur (kapanma noktası). Fiyat AVC ile ATC arasındaysa firma zarar etse de sabit maliyetlerin bir kısmını karşıladığı için üretime devam eder. Firmanın kısa dönem arz eğrisi, MC eğrisinin AVC'nin minimumundan yukarıda kalan kısmıdır.
• Uzun dönem: Serbest giriş-çıkış nedeniyle aşırı kârlar ortadan kalkar; firmalar normal kâr elde eder: P = MC = min LAC. Tam rekabet hem tahsis (P = MC) hem üretim (min ATC) etkinliği sağlar.

Monopol

• Tek satıcı, yakın ikamesi olmayan ürün ve piyasaya giriş engelleri (yasal imtiyaz, patent, kaynak kontrolü, ölçek ekonomileri).
• Monopolcü fiyat belirleyicidir; talep eğrisi negatif eğimlidir ve MR < P'dir. Kâr maksimizasyonu MR = MC'de; fiyat ise talep eğrisinden belirlenir (P > MC).
• Tam rekabete göre daha az üretim, daha yüksek fiyat ve refah kaybı (dara kaybı) vardır. Uzun dönemde de aşırı kâr sürebilir.
• Monopolcü talebin esnek olduğu bölgede üretim yapar.
• Fiyat farklılaştırması: Aynı malı farklı alıcılara farklı fiyatlarla satmak. Birinci derece (her birime ödemeye razı olunan en yüksek fiyat; tüketici artığının tamamı monopolcüye geçer), ikinci derece (miktara göre farklı fiyat), üçüncü derece (farklı piyasa kesimlerine; talebi daha inelastik olana daha yüksek fiyat).
• Doğal monopol: Ölçek ekonomileri nedeniyle piyasanın tek firma tarafından en düşük maliyetle karşılanabildiği durum (elektrik dağıtımı, su).

Monopolcü Rekabet

Chamberlin ve Robinson tarafından geliştirilmiştir. Çok sayıda firma, farklılaştırılmış ürünler (marka, kalite, reklam), serbest giriş-çıkış vardır. Firmanın talep eğrisi negatif eğimli ama oldukça esnektir. Uzun dönemde normal kâr elde edilir; ancak firma LAC'nin minimumunda üretim yapmaz, yani atıl kapasite vardır.

Oligopol

• Az sayıda büyük firma ve firmalar arasında karşılıklı bağımlılık; giriş engelleri yüksektir.
• Cournot modeli (firmalar miktar belirler), Bertrand modeli (fiyat rekabeti), Stackelberg modeli (lider-izleyici), dirsekli talep eğrisi (Sweezy; oligopol piyasasında fiyat katılığını açıklar).
• Kartel: Firmaların fiyat ve üretim konusunda anlaşmaları (OPEC); rekabet hukukunca yasaklanır.
• Oyun teorisi: Nash dengesi (rakiplerin stratejisi verildiğinde hiçbir oyuncunun stratejisini değiştirmek istemediği durum) ve mahkûmun ikilemi (bireysel rasyonelliğin kolektif açıdan kötü sonuca yol açması).

Alıcı Tarafında Piyasa Gücü

Monopson tek alıcının bulunduğu piyasadır (ör. bir bölgedeki tek büyük işveren); oligopson az sayıda alıcının bulunduğu piyasadır. İkili monopol, tek alıcı ile tek satıcının karşı karşıya geldiği durumdur.