Tanzimat ve Cumhuriyet Dönemi Hukuk Reformları

Tanzimat Dönemi (1839-1876)

• Tanzimat Fermanı (Gülhane Hatt-ı Hümayunu, 1839): Padişah, kanunların üstünlüğünü kabul etmiş; can, mal, ırz ve namus güvenliği, vergilerin adaletli toplanması, askerliğin düzenlenmesi ve yargılanmadan ceza verilmemesi ilkeleri ilan edilmiştir. Hukuk devleti yolunda ilk adım sayılır.
• Islahat Fermanı (1856): Gayrimüslimlere geniş haklar, eşitlik ve karma mahkemeler getirmiştir.
• Kodifikasyon çalışmaları: 1840 ve 1858 Ceza Kanunnamesi (1858 kanunnamesi Fransız Ceza Kanunundan etkilenmiştir), 1850 Kanunname-i Ticaret (Fransız Ticaret Kanunundan alınmıştır), 1858 Arazi Kanunnamesi, 1863 Deniz Ticareti Kanunnamesi, 1879 Usul-i Muhakeme-i Hukukiye ve Usul-i Muhakemat-ı Cezaiye kanunları.
• Mecelle (1869-1876): Medeni kanun ihtiyacına karşı Fransız Medeni Kanunu yerine İslam hukukuna dayalı yerli bir kodifikasyon tercih edilmiştir.
• Nizamiye mahkemeleri: Şer'iye mahkemeleri yanında, kanunnameleri uygulamak üzere Batı tipi nizamiye mahkemeleri kurulmuş; böylece yargıda ikilik ortaya çıkmıştır. Ayrıca ticaret mahkemeleri ve Divan-ı Ahkâm-ı Adliye (1868, Yargıtay'ın öncüsü) ile Şûrâ-yı Devlet (1868, Danıştay'ın öncüsü) kurulmuştur.

Meşrutiyet Dönemleri

• Kanun-i Esasi (1876): İlk Osmanlı anayasasıdır; Meclis-i Umumi (Meclis-i Ayan ve Meclis-i Mebusan) kurulmuş, temel haklar sayılmıştır. II. Abdülhamit tarafından 1878'de meclis tatil edilmiştir.
• II. Meşrutiyet (1908) ve 1909 Kanun-i Esasi değişiklikleri: Parlamenter sisteme geçilmiş, padişahın yetkileri sınırlanmıştır.
• Hukuk-ı Aile Kararnamesi (1917): Osmanlı'da aile hukukunun ilk kodifikasyonudur; farklı mezheplerden yararlanılmış ve gayrimüslimlere ilişkin hükümler de konmuştur. 1919'da kaldırılmıştır.

Cumhuriyet Dönemi Hukuk Devrimi

• Anayasalar: 1921 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu (millî egemenlik ilkesi, meclis hükümeti sistemi), 1924 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu (1928'de "Devletin dini İslam'dır" ibaresi çıkarılmış, 1937'de laiklik eklenmiştir), 1961 ve 1982 Anayasaları.
• Yargı birliği: 1924'te Şer'iye mahkemeleri kaldırılmış ve yargıda birlik sağlanmıştır.
• 1926 resepsiyonları: Türk Kanun-ı Medenisi ve Borçlar Kanunu (İsviçre Medeni Kanunu ve Borçlar Kanunu'ndan), Türk Ceza Kanunu (İtalyan Zanardelli Ceza Kanunu'ndan), Ticaret Kanunu (Alman ve İtalyan kanunlarından).
• Usul kanunları: 1927 Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu (İsviçre'nin Neuchâtel Kantonu kanunundan), 1929 Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu (Alman kanunundan), 1929 İcra ve İflas Kanunu (İsviçre'den, 1932'de yeniden).
• Medeni Kanun ile tek eşlilik, kadın-erkek eşitliği, resmî nikâh, mirasta eşitlik ve boşanmanın mahkeme kararına bağlanması gibi köklü değişiklikler getirilmiştir.
• 1934'te kadınlara milletvekili seçme ve seçilme hakkı tanınmıştır (yerel seçimlerde 1930).

Günümüzde Temel Kanunların Yenilenmesi

2000'li yıllarda temel kanunlar yeniden yazılmıştır: 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu (2001, yürürlük 2002), 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu (2004) ve 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu (2004, yürürlük 2005), 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu ve 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (2011, yürürlük 2011-2012).