Muhkem ve Müteşabih

Kavramlar

Kur'an ayetleri, anlamlarının açıklığı bakımından ikiye ayrılır. Bu ayrımın dayanağı Âl-i İmrân suresi 7. ayettir: “Onun bir kısım ayetleri muhkemdir; bunlar Kitab'ın anasıdır (ümmü'l-kitâb). Diğerleri de müteşâbihtir…”

• Muhkem: Anlamı açık olan, başka bir açıklamaya ihtiyaç duymayan, tek anlama gelen ayettir. Emir ve yasaklar, helal ve haram, inanç esasları muhkem ayetlerle bildirilmiştir.
• Müteşâbih: Birden fazla anlama gelme ihtimali bulunan, anlamı kapalı olan ve anlaşılması için başka bir delile ihtiyaç duyulan ayettir.

Müteşâbih ayetler, muhkem ayetlerin ışığında anlaşılır. Ayet, kalplerinde eğrilik bulunanların fitne çıkarmak için müteşâbihlerin peşine düştüğünü bildirir.

Müteşâbihin Çeşitleri

• Hakikî (mutlak) müteşâbih: Anlamını insanın bilmesi mümkün olmayan, bilgisi yalnızca Allah'a ait olanlar: kıyametin vakti, ruhun mahiyeti, hurûf-ı mukattaa gibi.
• İzâfî (göreli) müteşâbih: İlimde derinleşenlerin (râsihûn) araştırma ile anlayabileceği ayetler.
• Lafızda müteşâbih (garip kelime, çok anlamlı kelime) ve manada müteşâbih (ahiret hâlleri, Allah'ın sıfatları).

Müteşâbih Sıfatlar (Haberî Sıfatlar)

Allah hakkında kullanılan yed (el), vech (yüz), istivâ (arşa kurulma), ayn (göz) gibi ifadelerdir. Bu konuda iki tutum vardır:

• Selef: Bu ifadelere inanır, anlamını Allah'a havale eder (tefvîz), yorum yapmaz.
• Halef: Bu ifadeleri Arap diline ve muhkem ayetlere uygun biçimde yorumlar (tevil): yed “kudret”, vech “zât”, istivâ “hâkimiyet” gibi.
• Bu ifadeleri lafzî anlamıyla alıp Allah'ı yaratılmışlara benzetenlere Müşebbihe, cisim nispet edenlere Mücessime denir; bu görüş reddedilmiştir.

Müteşâbihin Hikmetleri

• İnsanı düşünmeye ve araştırmaya yöneltmek.
• Kulun teslimiyetini sınamak.
• Soyut gerçekleri insanın anlayabileceği dille anlatmak.
• Âlimlerin derecelerinin ortaya çıkması.

İlgili Diğer Kavramlar

• Mücmel – Mübeyyen: Mücmel, kapalı olup açıklamaya muhtaç lafız; mübeyyen, açıklanmış lafızdır. Namazın nasıl kılınacağı mücmeldir, sünnet beyan etmiştir.
• Âmm – Hâss: Genel ve özel anlamlı lafız.
• Mutlak – Mukayyed: Kayıtsız ve kayıtlı lafız.
• Hakikat – Mecaz: Lafzın asıl anlamında veya bir ilgiyle başka anlamda kullanılması.
• Mantûk – Mefhûm: Lafzın söylenen anlamı ve ondan anlaşılan dolaylı anlam.

Sınav uyarısı: Muhkem-müteşâbih ayrımının dayanağı Âl-i İmrân 7'dir. Selef tefvîz, halef tevil yolunu tutar. Hurûf-ı mukattaa hakikî müteşâbihtir.