Psikolojik Danışma Becerileri

Danışma İlişkisi

Psikolojik danışma; danışmanla danışan arasında güvene dayalı, amaçlı, profesyonel bir ilişki içinde danışanın kendini anlamasına, karar vermesine, problem çözmesine ve gelişmesine yardım etme sürecidir. Etkili danışma ilişkisinin temel koşulları: Empati, koşulsuz kabul (saygı), içtenlik (tutarlılık), somutluk, güven, gizlilik. Araştırmalar, kuramdan bağımsız olarak terapötik ittifakın (çalışma ittifakı) danışma sonucunu güçlü biçimde yordadığını göstermektedir (Bordin: amaçlarda uzlaşma, görevlerde uzlaşma, bağ).

Temel Danışma Becerileri

• Dikkat verme (ilgi gösterme) davranışları: Sözel olmayan: Göz teması, yüz ifadesi, beden duruşu (danışana dönük, hafifçe öne eğik, açık duruş), uygun mesafe, ses tonu. Egan'ın SOLER kısaltması: Squarely (danışana dönük), Open (açık duruş), Lean (hafifçe öne eğilme), Eye contact (göz teması), Relaxed (rahat). Sözel izleme: Danışanın konusundan sapmamak.
• Minimal (en az) cesaretlendiriciler: "Hı-hı", "Evet", "Anlıyorum", baş sallama, danışanın son sözcüğünü tekrarlama; konuşmanın sürmesini sağlar.
• Soru sorma: Açık uçlu sorular ("Bu konuda neler hissediyorsun?", "Nasıl...?"; danışanın kendini ifade etmesini sağlar, tercih edilir), kapalı uçlu sorular (evet/hayır; belirli bilgi almak için). "Neden" sorularından kaçınılır (savunmaya yol açabilir). Art arda soru (sorgulama/bombardıman) uygun değildir.
• İçeriği yansıtma (yeniden ifade etme - paraphrasing): Danışanın anlattığı içeriğin (olay, durum, düşünce) danışman tarafından kendi sözcükleriyle kısaca yeniden ifade edilmesi.
• Duyguyu yansıtma: Danışanın sözel ve sözel olmayan ifadelerindeki duyguların fark edilip adlandırılarak geri iletilmesi ("Bu durum seni çok kızdırmış gibi görünüyor"). Empatinin temel aracıdır.
• Empati düzeyleri (Carkhuff): 1. ve 2. düzey (danışanın duygularını görmezden gelme, eksik ya da yanlış anlama; zarar verici), 3. düzey (temel/eşdeğer empati; danışanın ifadesine eşdeğer yanıt; minimum etkili düzey), 4. ve 5. düzey (ileri/derin empati; danışanın ifade etmediği ama örtük olan duygu ve anlamları yansıtma).
• Özetleme: Oturumun belirli bölümlerinde ya da sonunda danışanın ifade ettiği temel içerik ve duyguların bir araya getirilmesi; geçiş, odaklanma ve yapılandırma sağlar.
• Somutlaştırma: Genel ve belirsiz ifadelerin özgül, belirli hâle getirilmesi ("Herkes bana karşı" → "Kimler, hangi durumlarda?").
• Açıklığa kavuşturma (netleştirme): Anlaşılmayan ifadelerin açıklanmasını isteme.
• Yüzleştirme (çelişkileri yansıtma): Danışanın sözleri ile davranışları, sözel ve sözel olmayan mesajları, ifadeleri arasındaki tutarsızlıkların yargılamadan gösterilmesi ("Bir yandan ... diyorsun, öte yandan ..."). Güçlü bir ilişki kurulduktan sonra kullanılmalıdır.
• Yorumlama: Danışanın davranışlarına yeni bir bakış açısı ya da anlam kazandırma; ileri bir beceridir.
• Kendini açma (danışmanın kendini açması): Danışana yararlı olacaksa, kısa ve danışana odaklı olarak kişisel yaşantıların paylaşılması; aşırısı odağı danışmandan danışana kaydırır.
• Anındalık (şimdi ve burada): Danışma ilişkisinde o anda olup bitenin konuşulması.
• Bilgi verme, yönlendirme, cesaretlendirme, susma (sessizliği kullanma) ve yapılandırma (sürecin amaç, süre, gizlilik ve sınırlarının açıklanması).

Danışmada Kaçınılması Gerekenler

Öğüt verme ve ahlak dersi verme, yargılama ve eleştirme, gereksiz güvence verme ("Merak etme, her şey düzelecek"), konuyu değiştirme, sorgulama, danışanın sözünü kesme, kendinden fazla söz etme, etiketleme, danışan için karar verme. Gordon'un iletişim engelleri (emretme, uyarma, öğüt verme, nasihat, eleştirme, ad takma, yorumlama, aşırı övme, teselli etme, sorgulama, konuyu saptırma) bu bağlamda bilinmelidir.