Adalet Kuramları

Adalet Kavramı

Adalet, hukukun ulaşmaya çalıştığı en temel değerdir. Roma hukukçusu Ulpianus'un tanımıyla adalet, herkese hakkını vermeye yönelik sürekli ve kalıcı iradedir. Ulpianus hukukun üç temel ilkesini "dürüst yaşamak, kimseye zarar vermemek, herkese hakkını vermek" olarak sayar.

Aristoteles'in Adalet Ayrımı

Aristoteles Nikomakhos'a Etik adlı eserinde adaleti incelemiştir:

• Dağıtıcı (paylaştırıcı) adalet: Onur, servet ve kamu yüklerinin toplum üyeleri arasında liyakat ve katkıya göre orantılı (geometrik oranla) dağıtılmasıdır. Eşitlere eşit, eşit olmayanlara eşit olmayan davranılır. Vergilendirmede ödeme gücüne göre vergi alınması örnektir.
• Denkleştirici (düzeltici) adalet: Kişiler arasındaki ilişkilerde (sözleşmeler, haksız fiiller) kişilerin niteliğine bakılmaksızın aritmetik eşitlik esas alınır; verilenle alınan, zararla tazminat denk olmalıdır.
• Hakkaniyet (epieikeia): Genel ve soyut yasanın somut olaya uygulanmasından doğan adaletsizliği düzeltmek için başvurulan somut olay adaletidir. Türk Medeni Kanunu md. 4 bunun yansımasıdır.

Faydacı Adalet Anlayışı

Jeremy Bentham ve John Stuart Mill'e göre doğru eylem, en çok sayıda insanın en büyük mutluluğunu sağlayan eylemdir. Eleştiri: Toplam faydayı esas aldığı için azınlıkların haklarını feda edebilir.

John Rawls: Hakkaniyet Olarak Adalet

Rawls, Bir Adalet Kuramı (A Theory of Justice, 1971) adlı eserinde toplum sözleşmesi geleneğini yeniden canlandırır.

• İlk durum (orijinal pozisyon) ve cehalet peçesi: Adalet ilkelerini seçecek kişiler, toplumdaki yerlerini, yeteneklerini, sınıflarını ve iyi yaşam anlayışlarını bilmezler; bu nedenle tarafsız ve adil ilkeler seçerler.
• Birinci ilke (eşit özgürlük ilkesi): Herkes, başkalarının benzer özgürlükleriyle bağdaşan en geniş temel özgürlüklere eşit hakka sahiptir.
• İkinci ilke: Sosyal ve ekonomik eşitsizlikler, (a) toplumun en dezavantajlı üyelerinin en büyük yararına olmalı (fark ilkesi) ve (b) adil fırsat eşitliği koşullarında herkese açık konum ve makamlara bağlı olmalıdır.
• Birinci ilke ikinciye önceliklidir (sözlüksel öncelik).

Robert Nozick: Yetki (Hak) Kuramı

Nozick, Anarşi, Devlet ve Ütopya (1974) adlı eserinde Rawls'u eleştirir. Bir dağılım, edinmede adalet, devirde adalet ve haksızlığın düzeltilmesi ilkelerine uygun oluşmuşsa adildir; sonucun eşitliği önemli değildir. Yeniden dağıtım amaçlı vergilendirme zorla çalıştırmaya benzer; yalnız minimal devlet meşrudur.

Diğer Yaklaşımlar

• Amartya Sen ve Martha Nussbaum: Yetenek (kapasite) yaklaşımı; adaleti kişilerin değer verdikleri yaşamı sürdürme yeteneklerine göre değerlendirir.
• Michael Walzer: Karmaşık eşitlik; her toplumsal alanın (para, eğitim, sağlık, siyasi güç) kendi dağıtım ölçütü vardır.
• Friedrich Hayek: "Sosyal adalet" kavramını, kendiliğinden oluşan piyasa düzeninde anlamsız bir serap olarak eleştirir.
• Hans Kelsen: Adaletin mutlak ve bilimsel olarak tanımlanamayacağını, göreli olduğunu savunur.
• Şekli ve maddi adalet: Şekli adalet benzer durumlara benzer kuralın tarafsızca uygulanmasıdır; maddi adalet kuralın içeriğinin adil olmasını gerektirir.