Mahallî İdareler

Anayasal Esaslar (md. 127)

Mahallî idareler; il, belediye veya köy halkının mahallî müşterek ihtiyaçlarını karşılamak üzere kuruluş esasları kanunla belirtilen ve karar organları seçmenler tarafından seçilerek oluşturulan kamu tüzel kişileridir. Mahallî idarelerin seçimleri beş yılda bir yapılır. Türkiye'de üç tür genel mahallî idare vardır: il özel idaresi, belediye (büyükşehir belediyesi dahil) ve köy. Mahallî idareler, yer bakımından yerinden yönetim kuruluşlarıdır.

• İdari vesayet: Merkezî idare, mahallî idareler üzerinde, mahallî hizmetlerin idarenin bütünlüğü ilkesine uygun şekilde yürütülmesi, kamu görevlerinde birliğin sağlanması, toplum yararının korunması ve mahallî ihtiyaçların gereği gibi karşılanması amacıyla kanunda belirtilen esas ve usuller dairesinde idari vesayet yetkisine sahiptir.
• Organlık sıfatının kaybı: Mahallî idarelerin seçilmiş organlarının organlık sıfatını kazanmalarına ve kaybetmelerine ilişkin denetim yargı yoluyla olur. Ancak görevleri ile ilgili bir soruşturma veya kovuşturma açılan mahallî idare organları veya bu organların üyelerini, İçişleri Bakanı geçici bir tedbir olarak, kesin hükme kadar görevden uzaklaştırabilir.
• Birlik kurma: Mahallî idarelerin belirli kamu hizmetlerinin görülmesi amacıyla kendi aralarında Cumhurbaşkanının izni ile birlik kurmaları mümkündür.
• Mahallî idarelere görevleriyle orantılı gelir kaynakları sağlanır.
• Türkiye, Avrupa Yerel Yönetimler Özerklik Şartı'nı (bazı çekincelerle) onaylamıştır.

Belediye (5393 sayılı Belediye Kanunu)

• Tanım: Belde sakinlerinin mahallî müşterek nitelikteki ihtiyaçlarını karşılamak üzere kurulan ve karar organı seçmenler tarafından seçilerek oluşturulan, idari ve mali özerkliğe sahip kamu tüzel kişisi.
• Kuruluş: Nüfusu beş binin üzerinde olan yerleşim yerlerinde belediye kurulabilir. İl ve ilçe merkezlerinde belediye kurulması zorunludur.
• Organlar: Belediye meclisi (karar organı), belediye encümeni (karma organ: başkan, seçilmiş meclis üyeleri ve atanmış birim amirleri) ve belediye başkanı (yürütme organı ve belediye idaresinin başı, tüzel kişiliğin temsilcisi). Belediye başkanı, belediye meclisi ve encümenin de başkanıdır.
• Mahalle: Belediyelerin alt birimidir; muhtar ve ihtiyar heyeti tarafından yönetilir, ancak tüzel kişiliği yoktur.

Büyükşehir Belediyesi (5216 sayılı Kanun)

Büyükşehir belediyeleri kanunla kurulur. 6360 sayılı Kanunla (2012) büyükşehir belediyelerinin sınırları il mülki sınırları olarak belirlenmiş ve bu illerde il özel idareleri ile köy tüzel kişilikleri kaldırılmıştır (köyler mahalleye dönüştürülmüştür). Organları: büyükşehir belediye meclisi, büyükşehir belediye encümeni ve büyükşehir belediye başkanı. Büyükşehirlerde ilçe belediyeleri ayrıca kurulur. Türkiye'de 30 büyükşehir belediyesi vardır.

İl Özel İdaresi (5302 sayılı Kanun)

İl halkının mahallî müşterek ihtiyaçlarını karşılamak üzere kurulan, karar organı seçmenler tarafından seçilerek oluşturulan, idari ve mali özerkliğe sahip kamu tüzel kişisidir. Organları: il genel meclisi (karar organı), il encümeni ve vali. İl özel idaresinin başı ve tüzel kişiliğinin temsilcisi validir; vali seçimle değil atamayla göreve gelir. Büyükşehir belediyesi bulunan illerde il özel idaresi yoktur.

Köy (442 sayılı Köy Kanunu, 1924)

Nüfusu iki binden az olan, cami, okul, otlak, yaylak, baltalık gibi orta malları bulunan ve derli toplu veya dağınık evlerde oturan insanların bağ, bahçe ve tarlaları ile birlikte oluşturdukları topluluk köydür. Organları: köy derneği (seçme hakkına sahip köylülerden oluşan karar organı), ihtiyar heyeti ve muhtar. Muhtar, köy tüzel kişiliğinin başı ve temsilcisidir; aynı zamanda Devlet işlerini de yürüten ikili bir statüye sahiptir.