Ekonomi

Ekonominin Temel Kavramları

• Ekonomi (iktisat), sınırsız insan ihtiyaçlarının kıt kaynaklarla nasıl karşılanacağını inceleyen bilimdir. Kıtlık ekonominin temel sorunudur; her seçim bir vazgeçme gerektirir.
• Fırsat maliyeti: Bir seçimin yapılmasıyla vazgeçilen en iyi alternatifin değeri.
• İhtiyaç ve istek: İhtiyaç karşılanmadığında yaşamı ya da sağlığı olumsuz etkileyen durumdur (temel ihtiyaçlar: beslenme, barınma, giyinme); istek ise karşılanmasa da yaşamsal tehlike oluşturmayan arzulardır. Bilinçli tüketici önce ihtiyaçlarını karşılar.
• Mal ve hizmet: Mallar elle tutulur, depolanabilir; hizmetler soyuttur, üretildiği anda tüketilir. Serbest mallar (hava, güneş ışığı; bedelsiz) ve ekonomik mallar (kıt ve bedelli).
• Üretim faktörleri: Doğal kaynaklar (toprak; getirisi rant), emek (ücret), sermaye (faiz), girişimci (kâr).

Piyasa ve Fiyat

• Talep: Belirli bir fiyattan satın alınmak istenen mal miktarı; fiyat arttıkça talep azalır (talep yasası). Arz: Satışa sunulan mal miktarı; fiyat arttıkça arz artar (arz yasası). Arz ve talebin eşitlendiği fiyata denge fiyatı denir.
• Piyasa türleri: Tam rekabet (çok sayıda alıcı-satıcı, homojen mal), tekel (monopol; tek satıcı), oligopol (az sayıda satıcı), tekelci rekabet (farklılaştırılmış ürünler).
• Enflasyon: Genel fiyat düzeyinin sürekli artması, paranın satın alma gücünün düşmesi. Deflasyon: Genel fiyat düzeyinin düşmesi. Stagflasyon: Durgunluk ile enflasyonun birlikte görülmesi.
• İşsizlik: Çalışma isteği ve yeteneği olduğu hâlde iş bulamama. Türleri: friksiyonel (geçici), yapısal, konjonktürel (devresel), mevsimlik, gizli işsizlik.

Makroekonomik Göstergeler

• Gayrisafi Yurt İçi Hasıla (GSYH): Bir ülke sınırları içinde belirli bir dönemde üretilen nihai mal ve hizmetlerin piyasa değeri. Kişi başına millî gelir = millî gelir / nüfus.
• Büyüme üretimdeki nicel artış; kalkınma ise büyümeyle birlikte eğitim, sağlık, yaşam kalitesi ve gelir dağılımındaki nitel iyileşmedir.
• Bütçe: Devletin bir yıllık gelir ve gider tahmini; gelirlerin en önemli kalemi vergilerdir. Dolaysız vergiler (gelir ve kurumlar vergisi), dolaylı vergiler (KDV, ÖTV).
• Para politikası Merkez Bankası (TCMB, 1930) tarafından, maliye politikası hükümet tarafından (vergi ve harcamalarla) yürütülür.

Ekonomik Sistemler

• Serbest piyasa (kapitalist) ekonomisi: Özel mülkiyet, kâr amacı, rekabet; kaynak dağılımını piyasa belirler. Adam Smith (Ulusların Zenginliği; "görünmez el").
• Planlı (merkezî/sosyalist) ekonomi: Üretim araçları devletin; üretim kararlarını merkezî plan belirler.
• Karma ekonomi: Kamu ve özel sektörün birlikte yer aldığı sistem; bugün çoğu ülke karma ekonomiyi uygular.

Finansal Okuryazarlık

Sosyal bilgiler programında finansal okuryazarlık önemli bir beceridir: bütçe yapma, tasarruf, bilinçli tüketim, kredi ve faiz kavramları, tüketici hakları (6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun; tüketici hakem heyetleri), vergi bilinci, girişimcilik ve dijital ödeme güvenliği.