Kamu Ekonomisinin Temelleri

Maliye Biliminin Konusu

Maliye (kamu maliyesi), devletin ve diğer kamu tüzel kişilerinin kamu hizmetlerini finanse etmek amacıyla gelir elde etmesini, bu gelirleri harcamasını ve bu faaliyetlerin ekonomik ve sosyal etkilerini inceleyen bilim dalıdır. Temel konuları: kamu harcamaları, kamu gelirleri (vergiler başta), kamu borçları, bütçe ve maliye politikasıdır.

Devletin Ekonomik Fonksiyonları (Musgrave)

Richard Musgrave, devletin ekonomideki işlevlerini üç başlıkta toplamıştır:

• Kaynak dağılımı (tahsis) fonksiyonu: Piyasanın yeterince sağlayamadığı kamusal malların üretilmesi ve kaynakların etkin dağılımı.
• Gelir dağılımı (bölüşüm) fonksiyonu: Vergi ve transfer politikalarıyla gelir dağılımının adil hâle getirilmesi.
• İstikrar fonksiyonu: Tam istihdam, fiyat istikrarı ve büyümenin sağlanması. Bunlara ekonomik kalkınma fonksiyonu da eklenmektedir.

Piyasa Başarısızlıkları ve Devletin Müdahalesi

Devletin ekonomiye müdahalesinin temel gerekçesi piyasa başarısızlıklarıdır: kamusal mallar, dışsallıklar, eksik rekabet (monopol ve doğal monopol), asimetrik bilgi, eksik piyasalar (sigorta, uzun vadeli kredi), gelir dağılımındaki adaletsizlik ve makroekonomik istikrarsızlık (işsizlik, enflasyon). Ancak devlet müdahalesi de devlet (hükümet) başarısızlıklarına yol açabilir: rant kollama, bürokratik verimsizlik, oy maksimizasyonu, bilgi eksikliği, baskı gruplarının etkisi.

Kamu Ekonomisine İlişkin Yaklaşımlar

• Klasik yaklaşım: Devletin görevi savunma, adalet ve güvenlik gibi asgari işlevlerle sınırlıdır (jandarma devlet); bütçe denk ve küçük olmalıdır (tarafsız maliye).
• Keynesyen yaklaşım (fonksiyonel maliye): Devlet, ekonomide istikrarı sağlamak için aktif maliye politikası uygulamalıdır; bütçe açığı ekonomik bir araçtır.
• Refah devleti: Sosyal güvenlik, eğitim, sağlık ve gelir dağılımına yönelik geniş kamu harcamaları.
• Neoliberal yaklaşım: 1980'lerden itibaren devletin küçültülmesi, özelleştirme, deregülasyon ve mali disiplin.
• Kamu tercihi teorisi (Buchanan, Tullock): Kamu kararlarını, kendi çıkarını maksimize eden seçmen, politikacı ve bürokratların davranışlarıyla açıklar. Medyan seçmen teoremi, oy ticareti (logrolling), Arrow'un imkânsızlık teoremi ve Niskanen'in bütçe maksimize eden bürokrat modeli bu alanın kavramlarıdır.

Kamu Sektörünün Kapsamı

Kamu sektörü; merkezi yönetim (genel bütçeli ve özel bütçeli idareler, düzenleyici ve denetleyici kurumlar), sosyal güvenlik kurumları, mahallî idareler, kamu iktisadi teşebbüsleri ve döner sermayeli işletmeler gibi birimlerden oluşur. Genel yönetim kavramı, KİT'ler hariç kamu idarelerini kapsar.

Kamu Ekonomisinin Ölçülmesi

Kamu sektörünün büyüklüğü genellikle kamu harcamalarının GSYH'ye oranı, vergi yükü (vergi gelirlerinin GSYH'ye oranı) ve kamu istihdamı ile ölçülür. Bütçe dengesi, faiz dışı denge (bütçe dengesinden faiz giderlerinin çıkarılmasıyla bulunur) ve kamu borç stokunun GSYH'ye oranı mali disiplinin temel göstergeleridir.