Vergi Dışı Gelirler

Kamu Gelirlerinin Sınıflandırılması

Kamu gelirleri; vergi gelirleri ve vergi dışı gelirler olarak ayrılabileceği gibi, cebrî (vergi, resim, harç, şerefiye, parafiskal gelirler) ve iktisadi/rızai (mülk ve teşebbüs gelirleri, bağışlar) gelirler veya olağan ve olağanüstü (borçlanma, emisyon) gelirler olarak da sınıflandırılır.

Harç ve Resim

• Harç: Belirli bir kamu hizmetinden yararlananlardan, bu hizmetin karşılığı olarak alınan bedeldir (yargı, tapu, noter, pasaport harçları). Vergiden farkı, özel bir karşılığının bulunmasıdır; ancak harcın tutarı hizmetin maliyetiyle tam orantılı olmak zorunda değildir.
• Resim: Belirli bir faaliyette bulunmak için devletten alınan izin veya ruhsat karşılığı ödenen bedeldir (ilan ve reklam izni, işyeri açma izni).

Şerefiye (Değerlenme Payı)

Devlet veya mahallî idarelerce yapılan kamu yatırımları (yol, köprü, park, altyapı) sonucunda değeri artan taşınmazların sahiplerinden, bu değer artışına karşılık alınan katılma payıdır. Türkiye'de 2464 sayılı Belediye Gelirleri Kanunu'nda harcamalara katılma payları (yol, kanalizasyon, su tesisleri) şeklinde düzenlenmiştir.

Parafiskal Gelirler

Ekonomik, sosyal veya mesleki amaçlarla, belirli kesimlerden, belirli kurumlar adına alınan ve genel bütçeye girmeyen zorunlu ödemelerdir. Örnekler: sosyal güvenlik primleri, meslek kuruluşlarının (odalar, barolar) aidatları, çeşitli fon kesintileri (Kaynak Kullanımını Destekleme Fonu, Toplu Konut Fonu gibi). Parafiskal gelirler, ademi tahsis ilkesinin istisnasını oluşturur ve genel bütçe disiplininin dışında kaldığı için şeffaflık açısından eleştirilir.

Mülk ve Teşebbüs Gelirleri

• Mülk gelirleri: Devletin özel mülkiyetindeki taşınmaz ve taşınırlardan elde ettiği kira, satış ve işletme gelirleri (Hazine arazilerinin kiraya verilmesi, orman ürünleri).
• Teşebbüs gelirleri: Kamu iktisadi teşebbüslerinin (KİT'ler) elde ettiği kârlar ve Hazineye aktarılan temettüler; ayrıca özelleştirme gelirleri.
• Tekel gelirleri: Devletin bazı mal ve hizmetlerin üretim ve satışını tekeline alarak elde ettiği gelirler (tarihsel olarak tuz, tütün, alkol tekelleri).

Diğer Vergi Dışı Gelirler

• Para cezaları ve faizler: Vergi cezaları, idari para cezaları, gecikme zamları.
• Bağış ve yardımlar: Yurt içi ve yurt dışından alınan hibeler.
• Merkez Bankası kârları: TCMB'nin Hazineye aktardığı kâr payları.
• Kamu borçlanması: İç ve dış borçlanma olağanüstü gelir kaynağıdır.
• Emisyon (para basma): Merkez bankası kaynaklarıyla kamu açığının finansmanı; enflasyonist etkisi nedeniyle bugün yasaklanmıştır (Türkiye'de 2001'den beri TCMB'nin Hazineye avans vermesi yasaktır).

Türkiye'de Vergi Dışı Gelirlerin Yeri

Türkiye'de merkezi yönetim bütçe gelirlerinin büyük çoğunluğunu vergi gelirleri oluşturur. Vergi dışı gelirler; teşebbüs ve mülkiyet gelirleri, alınan bağış ve yardımlar, faizler, paylar ve cezalar, sermaye gelirleri (taşınmaz satışları) başlıkları altında izlenir.