Devlet, Demokrasi ve Yönetim

Devlet

Devlet, belirli bir ülke üzerinde yaşayan insan topluluğunun siyasi olarak örgütlenmiş, egemenlik yetkisine sahip tüzel kişiliğidir. Devletin unsurları: ülke (toprak), insan topluluğu (millet/halk), egemenlik (siyasi otorite) ve bazı görüşlere göre uluslararası tanınma.

• Devletin ortaya çıkışına ilişkin kuramlar: İlahi kuram (devlet Tanrı iradesiyle kurulur), aile kuramı (ailelerin genişlemesi), kuvvet kuramı (güçlünün zayıfı egemenliği altına alması), sosyal sözleşme kuramı (Hobbes, Locke, Rousseau; bireylerin kendi iradeleriyle anlaşması).
• Devlet şekilleri: Üniter (tekçi) devlet — tek merkezli yasama, yürütme ve yargı (Türkiye, Fransa). Federal devlet — merkezî devlet ile federe devletler arasında yetki paylaşımı (ABD, Almanya). Konfederasyon — bağımsız devletlerin antlaşmayla oluşturduğu gevşek birlik.

Yönetim Biçimleri

• Monarşi: Egemenlik tek kişiye aittir ve babadan oğula geçer. Mutlak monarşi (sınırsız yetki), meşruti monarşi (anayasa ve meclisle sınırlı; Osmanlı I. ve II. Meşrutiyet), parlamenter monarşi (kral sembolik; İngiltere).
• Oligarşi: Yönetimin küçük bir zümrenin elinde olması. Teokrasi: Dinî kurallara dayalı, din adamlarının yönetimi. Aristokrasi: Soyluların yönetimi.
• Cumhuriyet: Egemenliğin millete ait olduğu, yöneticilerin seçimle belirlendiği yönetim. Cumhuriyet her zaman demokrasi demek değildir; demokratik olmayan cumhuriyetler de olabilir.
• Demokrasi: Halkın kendi kendini yönettiği sistem. Doğrudan demokrasi (Antik Atina, İsviçre kantonları), temsilî demokrasi (seçilen temsilciler aracılığıyla), yarı doğrudan demokrasi (halk oylaması, halk girişimi, halk vetosu gibi araçlarla).

Demokrasinin İlkeleri

• Millî egemenlik, eşitlik, özgürlük, çoğulculuk (farklı görüşlerin bir arada bulunması), katılım, seçimlerin serbest, eşit, gizli oy-açık sayım ve döküm ile yapılması, hukukun üstünlüğü, insan haklarına saygı, çok partili sistem, azınlıkta kalanların haklarının korunması, kuvvetler ayrılığı, basın özgürlüğü, hesap verebilirlik ve şeffaflık.

Hükümet Sistemleri

• Parlamenter sistem: Yürütme parlamentoya karşı sorumludur; yürütme iki başlıdır (devlet başkanı ve başbakan-bakanlar kurulu); güven oylaması ve gensoru vardır.
• Başkanlık sistemi: Yasama ve yürütme sert biçimde ayrılmıştır; başkan halk tarafından seçilir, hem devlet hem hükümet başkanıdır (ABD).
• Yarı başkanlık sistemi: Halkça seçilen güçlü bir cumhurbaşkanı ile parlamentoya karşı sorumlu bir hükümet (Fransa).
• Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemi (Türkiye): 2017 anayasa değişikliğiyle kabul edildi, 2018'de yürürlüğe girdi; yürütme yetkisi cumhurbaşkanına aittir.

Türkiye'de Yönetim

• Kuvvetler ayrılığı: Yasama (TBMM; 600 milletvekili, 5 yıllık seçim), yürütme (Cumhurbaşkanı; 5 yıllık görev, en fazla iki kez), yargı (bağımsız mahkemeler; Anayasa Mahkemesi, Yargıtay, Danıştay, Uyuşmazlık Mahkemesi).
• Merkezî yönetim (bakanlıklar, valilik, kaymakamlık) ve yerel yönetimler (il özel idaresi, belediye, köy). Yerel yönetimlerde karar organları halk tarafından seçilir; yönetim yerinden yönetim ilkesine dayanır. Merkezî yönetimin yerel yönetimler üzerindeki denetimine idari vesayet denir.
• Anayasalar: Kanun-ı Esasi (1876), 1921 Teşkilat-ı Esasiye, 1924, 1961 ve 1982 anayasaları.