Tüzel Kişiler (Dernek ve Vakıf)

Tüzel Kişiler (TMK md. 47 vd.)

Tüzel kişiler, kendilerine özgü bir varlığı bulunan ve belli bir amacı gerçekleştirmeye yönelik kişi toplulukları (dernek, şirket) ile mal toplulukları (vakıf), hukuk düzeninin tanıdığı kişiliğe sahip varlıklardır. Tüzel kişiler cins, yaş, hısımlık gibi insana özgü doğal niteliklere bağlı olanlar dışındaki bütün haklara ve borçlara ehildir (md. 48).

• Fiil ehliyeti: Kanuna ve kuruluş belgelerine göre gerekli organlara sahip olmakla kazanılır; tüzel kişinin iradesi organlarıyla açıklanır. Organlar, hukuki işlemleri ve diğer bütün fiilleriyle tüzel kişiyi borç altına sokar; organı oluşturan kişiler kusurlarından ayrıca kişisel olarak sorumludur.
• Kişilik kazanma: Kural olarak sicile tescille (vakıflar, şirketler); derneklerde kuruluş bildirimi ve tüzüğün mülki idare amirliğine verilmesiyle.

Dernek

Dernek, kazanç paylaşma dışında, kanunlarla yasaklanmamış belirli ve ortak bir amacı gerçekleştirmek üzere en az yedi gerçek veya tüzel kişinin bilgi ve çalışmalarını sürekli olarak birleştirmesiyle oluşan kişi topluluğudur (md. 56).

• Dernek kurmak için izin almak gerekmez; fiil ehliyetine sahip herkes dernek kurma hakkına sahiptir.
• Kişilik kazanma: Kurucular tarafından imzalanmış kuruluş bildirimi ve tüzüğün, derneğin yerleşim yerinin bulunduğu yerin mülki idare amirliğine verilmesiyle tüzel kişilik kazanılır (md. 59).
• Zorunlu organlar: Genel kurul, yönetim kurulu ve denetim kurulu. En yetkili organ genel kuruldur.
• Sona erme: Kendiliğinden (amacın gerçekleşmesi, aciz, yönetim kurulunun oluşturulamaması) veya mahkeme kararıyla (amaç kanuna/ahlaka aykırı hâle gelmişse) ya da genel kurul kararıyla.

Vakıf

Vakıf, gerçek veya tüzel kişilerin yeterli mal ve hakları belirli ve sürekli bir amaca özgülemeleriyle oluşan tüzel kişiliğe sahip mal topluluklarıdır (md. 101).

• Vakıf, resmî senetle veya ölüme bağlı tasarrufla kurulur.
• Tüzel kişilik: Yerleşim yeri mahkemesindeki vakıf siciline tescil ile kazanılır.
• Kanuna, ahlaka, millî birliğe ve millî menfaatlere aykırı veya belirli bir ırk ya da cemaat mensuplarını desteklemek amacıyla vakıf kurulamaz.
• Vakıflar Vakıflar Genel Müdürlüğünün denetimine tabidir. Zorunlu organ yönetim organıdır.
• Vakıf senedinde değişiklik, Vakıflar Genel Müdürlüğünün başvurusu veya yönetim organının önerisi üzerine mahkeme kararıyla yapılır.

Karşılaştırma

Dernekte kişi unsuru, vakıfta mal unsuru öne çıkar. Dernek üyeleri genel kurulda iradelerini değiştirebilir; vakıfta kurucunun iradesi kural olarak sabittir. Şirketler ise kazanç paylaşma amacı taşır ve ticaret hukukuna tabidir.