İslam Bilim ve Düşünce Kurumları

İslam Medeniyetinde Eğitim Kurumları

• Suffe: Hz. Peygamber döneminde Mescid-i Nebevi'nin yanında oluşturulan, ilk eğitim kurumu kabul edilen mekândır. Burada kalan ve eğitim görenlere Ashab-ı Suffe denir; Ebu Hureyre bunların en tanınmışıdır.
• Dârülkurrâ: Kur'an okuma ve kıraat öğretimi yapılan kurumlar. Dârülhadis: Hadis öğretimine ayrılmış kurumlardır; ilk dârülhadisin Nureddin Mahmud Zengi tarafından Dımaşk'ta kurulduğu kabul edilir.
• Küttâb (sıbyan mektebi): Çocuklara okuma-yazma ve Kur'an öğretilen ilköğretim kurumları.
• Mescit ve camiler: İlk dönemlerden itibaren ders halkalarının (halka) kurulduğu temel eğitim mekânlarıdır; Kurtuba Ulu Camii, Kayrevan'daki Ukbe Camii, Fas'taki Karaviyyin (859) ve Kahire'deki Ezher (970, Fatımiler) cami-üniversite örnekleridir.
• Medrese: Yüksek öğretim kurumudur. Medreseler önce Doğu İran ve Horasan bölgesinde ortaya çıkmış; Büyük Selçuklu veziri Nizamülmülk'ün kurduğu Nizamiye Medreseleri (Bağdat Nizamiyesi 1067) ile devlet destekli, vakıf gelirli ve sistemli bir yapıya kavuşmuştur. Nizamiyelerin amaçlarından biri Sünni düşünceyi güçlendirmek ve devlete kadro yetiştirmekti; Gazzâlî Bağdat Nizamiyesi'nde ders vermiştir.
• Osmanlı medreseleri: İlk Osmanlı medresesi Orhan Gazi tarafından İznik'te (1331) kurulmuş, ilk müderrisi Davud-i Kayseri olmuştur. Fatih döneminde Sahn-ı Seman, Kanuni döneminde Süleymaniye Medreseleri kurulmuştur. Süleymaniye'de Dârüttıb (tıp medresesi) ve dârülhadis de bulunuyordu.
• Enderun: Osmanlı sarayında devlet adamı yetiştiren saray okuludur.

Bilim ve Kültür Kurumları

• Beytülhikme: Abbasi halifesi Me'mun döneminde (9. yüzyıl başı) Bağdat'ta gelişen kütüphane, tercüme ve araştırma merkezidir. Yunanca, Süryanice, Farsça ve Hintçe eserler Arapçaya çevrilmiştir. Huneyn b. İshak en önemli çevirmenlerdendir. Bu tercüme faaliyeti İslam felsefesi ve bilimlerinin gelişmesine zemin hazırlamıştır.
• Dârülhikme (Dârülilim): Fatımi halifesi Hâkim Biemrillah tarafından Kahire'de kurulmuştur (1005).
• Kütüphaneler: Endülüs'te II. Hakem'in kütüphanesi ve Kahire'deki Fatımi kütüphaneleri büyük koleksiyonlara sahipti.
• Rasathaneler: Me'mun döneminde Bağdat ve Dımaşk'ta; İlhanlılar döneminde Nasîrüddin Tûsî'nin yönetimindeki Merağa Rasathanesi (1259); Timurlu hükümdarı Uluğ Bey'in kurduğu Semerkant Rasathanesi ve Osmanlı'da III. Murad döneminde Takiyüddin'in kurduğu İstanbul Rasathanesi (1577).
• Dârüşşifa (bimaristan, şifahane): Hastane ve tıp eğitimi kurumları. Bağdat'taki Adudi Bimaristanı, Dımaşk'taki Nureddin Bimaristanı, Kahire'deki Kalavun Bimaristanı ve Anadolu'da Kayseri Gevher Nesibe Darüşşifası (1206, ilk tıp medreselerinden), Sivas Keykavus Darüşşifası, Edirne II. Bayezid Külliyesi Darüşşifası (müzik ve su sesiyle tedavi) önemli örneklerdir.
• Vakıflar: Eğitim, sağlık ve sosyal hizmet kurumlarının finansmanını sağlayan temel kurumdur.
• Külliye: Cami etrafında medrese, imaret, darüşşifa, hamam, kütüphane ve çarşı gibi yapılardan oluşan yapı topluluğu.
• Diğer kurumlar: Ribat, zaviye, tekke, hankah ve Ahilik teşkilatı (Ahi Evran) sosyal ve mesleki eğitim işlevi görmüştür.

İslam Bilim Tarihinin Önemli Şahsiyetleri

Harezmî (cebir; algoritma kelimesi adından gelir), Bîrûnî (astronomi, coğrafya, Dünya'nın çevresini hesaplama), İbn Sînâ (el-Kânûn fi't-Tıb), Ebu Bekir er-Râzî (çiçek ve kızamığı ayırt etme), İbnü'l-Heysem (optik, Kitâbü'l-Menâzır), Câbir b. Hayyân (kimya), Ali Kuşçu (Semerkant ve İstanbul'da matematik ve astronomi), Piri Reis (Kitab-ı Bahriye, dünya haritası), Kâtib Çelebi (Keşfü'z-Zunûn, Cihannüma), İbn Haldun (Mukaddime) ve Akşemseddin (mikroba benzer canlılardan söz etmesi).