İşletme Türleri

Sınıflandırma Ölçütleri

• Mülkiyete göre: Özel işletmeler (sermayesi özel kişilere ait), kamu işletmeleri (KİT'ler, mahallî idare işletmeleri), karma işletmeler (kamu ve özel sermaye ortaklığı), yabancı sermayeli işletmeler.
• Faaliyet konusuna göre: Üretim (sanayi, tarım, madencilik), ticaret (toptan, perakende) ve hizmet işletmeleri.
• Büyüklüğe göre: Mikro, küçük, orta ve büyük işletmeler. Türkiye'de KOBİ'ler, KOBİ Yönetmeliği'ne göre 250 kişiden az yıllık çalışan istihdam eden ve yıllık net satış hasılatı veya mali bilançosu yönetmelikte belirlenen tutarı aşmayan işletmelerdir; KOSGEB tarafından desteklenir. Büyüklük ölçütleri: çalışan sayısı, sermaye, satış hasılatı, üretim kapasitesi, pazar payı.
• Faaliyet alanına göre: Yerel, bölgesel, ulusal ve uluslararası/çok uluslu işletmeler.

Hukuki Yapıya Göre İşletmeler

• Tek kişi (ferdi) işletmeleri: Kuruluşu kolay, karar alma hızlı, kârın tamamı sahibine ait; ancak sahibi sınırsız sorumludur ve sermaye bulma güçtür.
• Şahıs şirketleri: Kollektif ve komandit şirketler; ortakların en az bir kısmının sınırsız sorumluluğu vardır.
• Sermaye şirketleri: Anonim şirket (sermaye paylara bölünmüş, ortaklar yalnız taahhüt ettikleri sermayeyle sorumlu; büyük sermaye toplamaya en uygun), limited şirket (ortak sayısı en fazla elli), sermayesi paylara bölünmüş komandit şirket.
• Kooperatifler: Ortaklarının ekonomik menfaatlerini karşılıklı yardımla korumak amacıyla kurulan, değişir ortaklı ve değişir sermayeli ortaklıklar; bir ortak bir oy ilkesi.
• Adi ortaklık (tüzel kişiliği yok), dernek ve vakıf işletmeleri.

İşletme Birleşmeleri

• Yatay birleşme: Aynı üretim aşamasında, aynı veya benzer malı üreten işletmelerin birleşmesi (iki otomobil üreticisi); pazar payını artırır.
• Dikey birleşme: Birbirini izleyen üretim aşamalarındaki işletmelerin birleşmesi (hammadde üreticisi ile fabrika); geriye doğru (tedarikçiye) veya ileriye doğru (dağıtıma) olabilir; maliyet ve tedarik güvencesi sağlar.
• Karma (çapraz) birleşme: Birbiriyle ilgisi olmayan sektörlerdeki işletmelerin birleşmesi; riski dağıtır.

Birleşme Biçimleri

• Centilmen anlaşması: Yazılı olmayan, hukuki bağlayıcılığı bulunmayan sözlü anlaşma.
• Kartel: Aynı sektördeki bağımsız işletmelerin fiyat, üretim miktarı veya pazar paylaşımı konusunda yaptıkları anlaşma; işletmeler hukuki ve ekonomik bağımsızlıklarını korur. Türkiye'de 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun ile yasaktır.
• Konsorsiyum: Büyük bir projeyi gerçekleştirmek için işletmelerin geçici olarak güçlerini birleştirmesi; proje bitince sona erer.
• Tröst: İşletmelerin hukuki ve ekonomik bağımsızlıklarını yitirerek tek bir işletme altında birleşmesi; tekel oluşturma eğilimindedir.
• Holding: Başka şirketlerin hisselerini satın alarak onları yönetim ve denetimi altına alan şirket; bağlı şirketler hukuki bağımsızlığını korur ancak ekonomik bağımsızlığını yitirir.
• Konszern: Hukuki bağımsızlıklarını koruyan işletmelerin tek bir ekonomik yönetim altında toplandığı birlik.
• Ortak girişim (joint venture): İki veya daha fazla işletmenin ortak bir proje için yeni bir işletme kurması.
• Stratejik işbirlikleri: Lisans anlaşmaları, franchising (bir markanın iş modeli ve adının belirli bir bedel karşılığında kullandırılması), fason üretim, dış kaynak kullanımı.