Para ve Bankacılık

Paranın Fonksiyonları ve Türleri

• Fonksiyonlar: Değişim aracı (takas ekonomisinin güçlüklerini giderir), hesap birimi (değer ölçüsü), değer saklama aracı ve ertelenmiş ödemeler standardı.
• Para türleri: Mal para, metal para, kâğıt para (banknot), kaydi (banka) parası (mevduat), elektronik para ve dijital para. Günümüzde kâğıt para itibari (fiat) paradır: Değeri karşılığındaki altından değil yasal düzenlemeden ve güvenden gelir.

Para Arzı

• Para tabanı (rezerv para): Merkez bankasının doğrudan kontrol ettiği para; dolaşımdaki para + bankaların merkez bankasındaki rezervleri.
• Para tanımları: M1 = dolaşımdaki para + vadesiz mevduat; M2 = M1 + vadeli mevduat; M3 = M2 + repo, para piyasası fonları gibi daha az likit varlıklar.
• Kaydi para yaratma ve para çarpanı: Bankalar, mevduatın zorunlu karşılık dışındaki kısmını kredi olarak vererek yeni mevduat ve kaydi para yaratır. Basit para çarpanı 1 / zorunlu karşılık oranıdır (oran yüzde 10 ise çarpan 10).
• Miktar teorisi (Fisher denklemi): MV = PT (M para miktarı, V paranın dolaşım hızı, P fiyat düzeyi, T işlem hacmi). Klasiklere göre para miktarındaki artış fiyatları orantılı olarak artırır.
• Para talebi (Keynes): İşlem, ihtiyat ve spekülasyon güdüleri; spekülatif para talebi faiz oranıyla ters ilişkilidir. Faizin çok düşük olduğu durumda likidite tuzağı oluşabilir.

Merkez Bankası ve Para Politikası

• Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB): 1211 sayılı Kanun (1970) ile düzenlenir; 1930 tarihli kanunla kurulmuş ve 1931'de faaliyete geçmiştir. Anonim şirket statüsündedir. Temel amacı fiyat istikrarını sağlamaktır; fiyat istikrarıyla çelişmemek kaydıyla finansal istikrarı da gözetir ve büyüme ile istihdam politikalarını destekler. Banknot ihracı imtiyazı TCMB'ye aittir. Para politikası kararları Para Politikası Kurulunca alınır.
• Para politikası araçları: Açık piyasa işlemleri (devlet tahvili alım-satımı; en esnek araç), politika faizi (TCMB'de bir hafta vadeli repo ihale faizi), reeskont ve kredi faizleri, zorunlu karşılık oranları, kur ve rezerv politikaları, makroihtiyati araçlar.
• Genişletici para politikası: Faiz indirimi, açık piyasada tahvil alımı, zorunlu karşılık oranının düşürülmesi; para arzını artırır. Daraltıcı para politikası bunun tersidir.
• Enflasyon hedeflemesi: Merkez bankasının açıkça ilan ettiği bir enflasyon hedefine ulaşmak için politika faizini kullanması; Türkiye'de 2006'dan beri açık enflasyon hedeflemesi uygulanmaktadır.

Bankacılık Sistemi

• Banka türleri: Mevduat bankaları, katılım bankaları (faizsiz esaslı), kalkınma ve yatırım bankaları.
• Düzenleme ve denetim: 5411 sayılı Bankacılık Kanunu; düzenleyici ve denetleyici kurum Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu (BDDK)dur.
• Mevduat sigortası: Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu (TMSF), tasarruf mevduatı ve katılım fonlarını kanunda belirlenen tutara kadar sigortalar; sorunlu bankaların çözümlenmesinde görev alır.
• Finansal aracılık: Bankalar fon fazlası olanlardan (tasarruf sahipleri) fon açığı olanlara (yatırımcılar) kaynak aktarır; vade ve risk dönüşümü sağlar.