Dış Ticaret Teorileri

Klasik Dış Ticaret Teorileri

• Merkantilizm: Ülkenin zenginliği değerli maden stokuyla ölçülür; ihracatın teşvik edilmesi, ithalatın kısıtlanması ve dış ticaret fazlası verilmesi gerekir. Dış ticareti "sıfır toplamlı oyun" olarak görür.
• Mutlak üstünlük (Adam Smith): Her ülke, diğer ülkelerden daha düşük maliyetle ürettiği malda uzmanlaşıp ihraç etmelidir; serbest ticaret her iki ülkenin de refahını artırır.
• Karşılaştırmalı (nispi) üstünlük (David Ricardo, 1817): Bir ülke her iki malı da daha verimli üretse bile, fırsat maliyeti daha düşük olan (karşılaştırmalı üstünlüğe sahip olduğu) malda uzmanlaşmalıdır. Ricardo'nun İngiltere (kumaş) ve Portekiz (şarap) örneği bilinir. Teori emek-değer kuramına dayanır.
• Karşılıklı talep (J.S. Mill): Ticaret hadlerinin ülkelerin birbirlerinin mallarına olan talebiyle belirlendiğini açıklar.

Neoklasik ve Modern Teoriler

• Heckscher-Ohlin (faktör donatımı) teorisi: Ülkeler, bol bulunan (dolayısıyla ucuz) faktörü yoğun kullanan malları ihraç eder, kıt faktörü yoğun kullanan malları ithal eder. Emeği bol ülke emek yoğun mal ihraç eder.
• Leontief paradoksu: Sermayesi bol olan ABD'nin ihracatının ithalatından daha emek yoğun olduğunun tespit edilmesi; H-O teorisine karşı ampirik bulgu.
• Faktör fiyatlarının eşitlenmesi (Samuelson): Serbest ticaret, ülkeler arasında faktör fiyatlarını eşitleme eğilimi yaratır.
• Stolper-Samuelson teoremi: Bir malın nispi fiyatındaki artış, o malda yoğun kullanılan faktörün reel getirisini artırır, diğerininkini azaltır.
• Rybczynski teoremi: Bir faktörün miktarı arttığında, o faktörü yoğun kullanan malın üretimi artar, diğerinin üretimi azalır.
• Teknoloji açığı (Posner) ve ürün yaşam döngüsü (Vernon) teorileri: Yeni ürünler önce gelişmiş ülkelerde üretilip ihraç edilir; ürün standartlaştıkça üretim düşük maliyetli ülkelere kayar.
• Benzer talep (tercih) hipotezi (Linder): Gelir düzeyi ve talep yapısı benzer ülkeler arasında ticaret daha yoğundur.
• Yeni dış ticaret teorisi (Paul Krugman): Ölçek ekonomileri ve eksik rekabet, benzer ülkeler arasında endüstri içi ticareti (aynı sektördeki farklılaştırılmış ürünlerin karşılıklı ticareti) açıklar.
• Rekabet elması (Michael Porter): Ulusların rekabet üstünlüğünü faktör koşulları, talep koşulları, ilgili ve destekleyici endüstriler ile firma stratejisi ve rekabet yapısı belirler.

Dış Ticaret Politikası

• Gümrük tarifesi: İthal mallarından alınan vergi; yurt içi fiyatı yükseltir, yerli üretimi artırır, tüketimi ve ithalatı azaltır, devlet gelir elde eder; ancak refah kaybı (üretim ve tüketim kayıpları) yaratır.
• Tarife dışı engeller: İthalat kotaları, gönüllü ihracat kısıtlamaları, teknik standartlar, sübvansiyonlar.
• Damping: Bir malın dış piyasada iç piyasadaki fiyatından (veya maliyetinden) daha düşük fiyatla satılması; karşı önlem olarak anti-damping vergisi uygulanır.
• Korumacılığın gerekçeleri: Bebek (genç) endüstri argümanı (Friedrich List), istihdamın korunması, ulusal güvenlik, ödemeler dengesi.

Ekonomik Entegrasyon

Balassa'nın sıralamasıyla aşamalar: serbest ticaret bölgesi (üyeler arası gümrükler kaldırılır), gümrük birliği (ayrıca ortak dış gümrük tarifesi), ortak pazar (ayrıca üretim faktörlerinin serbest dolaşımı), ekonomik birlik (ekonomik politikaların uyumlaştırılması) ve tam ekonomik ve parasal birlik (ortak para). Jacob Viner, gümrük birliklerinin ticaret yaratıcı (verimli üreticiye kayış) ve ticaret saptırıcı (dışarıdaki verimli üreticiden birlik içindeki daha pahalıya kayış) etkilerini incelemiştir. Türkiye-AB Gümrük Birliği 1 Ocak 1996'da yürürlüğe girmiştir. Çok taraflı ticaret düzeni 1947 GATT ile kurulmuş, 1995'te Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ) kurulmuştur; Türkiye DTÖ'nün kurucu üyesidir.