Kapasite ve Tesis Yeri

Kapasite Kavramı

Kapasite, bir üretim biriminin belirli bir dönemde üretebileceği en yüksek çıktı miktarıdır. Kapasite türleri:

• Teorik (maksimum) kapasite: Hiçbir aksama olmadan, tesisin kesintisiz çalışması hâlinde ulaşılabilecek en yüksek üretim düzeyi.
• Pratik (gerçekleştirilebilir) kapasite: Bakım, arıza, tatil gibi kaçınılmaz kayıplar düşüldükten sonra ulaşılabilecek kapasite.
• Ekonomik (optimum) kapasite: Birim maliyetin en düşük olduğu üretim düzeyi.
• Atıl kapasite: Kullanılmayan kapasite; pratik kapasite ile fiili üretim arasındaki fark.
• Kapasite kullanım oranı: Fiili üretim / kapasite. Türkiye'de imalat sanayii kapasite kullanım oranını TCMB yayımlar.

Kapasite Planlaması

• Uzun dönem: Tesis büyüklüğü, makine yatırımları (stratejik karar). Kapasite genişletme stratejileri: talebin önünde (öncü), talebi izleyen (artçı) ve ortalama strateji.
• Kısa dönem: Fazla mesai, vardiya sayısı, geçici işçi, fason üretim, stok kullanımı.
• Başabaş analizi: Toplam gelirin toplam maliyete eşit olduğu, kâr ve zararın sıfır olduğu üretim miktarı. Başabaş noktası (miktar) = Sabit maliyetler / (Birim satış fiyatı − Birim değişken maliyet). Paydadaki fark katkı payıdır. Sabit maliyet artarsa başabaş noktası yükselir; birim katkı payı artarsa düşer. Güvenlik marjı, fiili satışların başabaş satışlarını aştığı orandır.
• Ölçek ekonomileri: Üretim ölçeği büyüdükçe birim maliyetin düşmesi; belirli bir noktadan sonra ölçek eşitsizlikleri ortaya çıkabilir.

Tesis (Kuruluş) Yeri Seçimi

Kuruluş yeri, işletmenin toplam maliyetini en aza indiren veya kârını en çoğa çıkaran yer olarak seçilmelidir. Uzun vadeli ve geri dönüşü zor bir karardır.

• Etkileyen faktörler: Hammaddeye yakınlık (ağırlık kaybeden hammaddelerde — çimento, şeker), pazara yakınlık (bozulabilir veya taşıması pahalı ürünlerde), ulaşım olanakları, işgücü (nitelik, maliyet), enerji ve su kaynakları, arsa maliyeti, iklim, devlet teşvikleri ve vergi avantajları, altyapı, yan sanayi, sosyal ve kültürel koşullar, çevre mevzuatı.
• Yöntemler: Faktör puanlama (ağırlıklı puan) yöntemi (her faktöre ağırlık verilip alternatifler puanlanır), maliyet karşılaştırması ve başabaş analizi, ağırlık merkezi yöntemi (taşıma maliyetini en aza indiren koordinat), ulaştırma modeli (doğrusal programlama), sıralama yöntemi.

Tesis Düzenlemesi (Yerleşim)

• Ürüne göre (hat) yerleşim: Makineler üretim sırasına göre dizilir; seri ve kitle üretimine uygundur (otomotiv montaj hattı). Esneklik düşük, verim yüksektir.
• Sürece (fonksiyona) göre yerleşim: Benzer işlevleri gören makineler aynı bölümde toplanır; sipariş üzerine ve küçük partilerle üretime (atölye) uygundur. Esneklik yüksektir.
• Sabit konumlu yerleşim: Ürün sabit kalır, işçi ve ekipman ürünün yanına getirilir (gemi, köprü, uçak yapımı).
• Hücresel (grup teknolojisi) yerleşim: Benzer parçaları üreten makinelerin hücreler hâlinde gruplandırılması; ürün ve süreç yerleşiminin üstünlüklerini birleştirir.