Tarih Biliminin Yöntemi

Tarih Biliminin Tanımı ve Özellikleri

Tarih, geçmişteki insan topluluklarının siyasi, sosyal, ekonomik ve kültürel faaliyetlerini yer ve zaman belirterek, neden-sonuç ilişkisi içinde, belgelere dayanarak inceleyen bilimdir. Tarihî olaylar bir kez yaşanır, tekrarlanamaz ve deney-gözlem yoluyla yeniden üretilemez; bu nedenle tarih, olayları kaynaklar aracılığıyla dolaylı olarak inceler.

• Tarihin konusu: İnsan ve insan topluluklarının geçmişteki faaliyetleri; doğa olayları ancak insan hayatını etkiledikleri ölçüde tarihin konusudur.
• Olay ve olgu: Olay kısa sürede gerçekleşen, başı ve sonu belli gelişmedir (savaş, antlaşma). Olgu uzun sürede oluşan, başı ve sonu kesin olmayan süreçtir (devletleşme, kentleşme, Türklerin İslamiyet'i kabulü).
• Tarihî gerçeklerin göreceliği: Yeni belgeler bulundukça tarihî bilgiler değişebilir; tarih yorumlara açıktır.

Tarih Yazıcılığının Gelişimi

• Hikâyeci (rivayetçi) tarih: Olayları destan, efsane ve rivayetlerle anlatır; Heredot ("tarihin babası") bu anlayışın temsilcisidir.
• Öğretici (pragmatik) tarih: Olaylardan ders çıkarmayı amaçlar; Thukydides, Polybios.
• Araştırmacı (bilimsel/genetik) tarih: Olayları neden-sonuç ilişkisi içinde, belgelere dayalı inceler; İbn Haldun (Mukaddime) bilimsel tarihin öncülerindendir. XIX. yüzyılda Leopold von Ranke "olduğu gibi" anlatma ilkesiyle modern tarihçiliği kurumsallaştırdı.

Tarih Araştırmasının Aşamaları

• 1. Kaynak arama (tarama): Konuyla ilgili yazılı, sözlü ve görsel kaynakların bulunması.
• 2. Kaynakları tasnif etme: Kaynakların birinci el (ana) ve ikinci el (araştırma) olarak sınıflandırılması.
• 3. Kaynakları eleştirme (tahlil-tenkit): Dış eleştiri belgenin sahiciliğini (yazı, kâğıt, mürekkep, dil) sınar; iç eleştiri içeriğin güvenilirliğini ve yazarın tarafsızlığını sorgular.
• 4. Sentez (terkip): Elde edilen bilgilerin bir araya getirilerek değerlendirilmesi.
• 5. Yazma: Sonuçların bilimsel dille, tarafsız ve kaynak gösterilerek yazılması.

Kaynak Türleri

• Birinci el (ana) kaynaklar: Olayın yaşandığı döneme ait belgeler: kitabeler, fermanlar, antlaşma metinleri, arşiv belgeleri, sikkeler, döneme tanıklık edenlerin hatıratları.
• İkinci el kaynaklar: Ana kaynaklardan yararlanılarak sonradan yazılan araştırma ve inceleme eserleri.
• Yazılı, sözlü (destan, efsane, atasözü) ve görsel/materyal kaynaklar (heykel, mimari eser, araç-gereç).

Tarihçinin Nitelikleri

Tarihçi tarafsız olmalı, olayları kendi dönemlerinin şartlarına göre değerlendirmeli (anakronizmden kaçınmalı), birden fazla kaynağı karşılaştırmalı ve yardımcı bilimlerden yararlanmalıdır. Günümüzün değer yargılarıyla geçmişi yargılamak anakronizm olarak adlandırılan temel bir yöntem hatasıdır.