Genel Coğrafya

Dünya ve Konum

• Dünya'nın şekli: Kutuplardan basık, Ekvator'dan şişkin (geoit). Şeklinin sonuçları: Güneş ışınlarının geliş açısının Ekvator'dan kutuplara azalması ve sıcaklığın azalması, ufuk çizgisi, gece-gündüz süreleri.
• Paralel ve meridyenler: Ekvator (0° paraleli) Dünya'yı Kuzey ve Güney yarım kürelere; başlangıç meridyeni (Greenwich) Doğu ve Batı yarım kürelere ayırır. İki meridyen arası 4 dakikalık yerel saat farkı vardır.
• Konum: Mutlak (matematik) konum enlem ve boylamla; göreceli (özel) konum çevresindeki yerlere göre belirlenir.
• Dünya'nın hareketleri: Kendi ekseni etrafında dönme (≈ 24 saat; gece-gündüz, yerel saat farkları) ve Güneş etrafında dolanma (≈ 365 gün 6 saat; eksen eğikliğiyle mevsimler, gece-gündüz sürelerinin değişmesi). 21 Mart ve 23 Eylül'de gece-gündüz eşit; 21 Haziran Kuzey Yarım Küre'de en uzun gündüz, 21 Aralık en kısa gündüz.

Harita Bilgisi

• Yön bulma: Ana yönler (kuzey, güney, doğu, batı) ve ara yönler; Güneş, pusula, Kutup Yıldızı, ağaçların yosunlu yüzü (yaklaşık kuzey), cami mihrapları (güney/Kıble) ile yön bulma.
• Kroki ve harita: Kroki ölçeksiz, kuşbakışı basit çizim; harita ölçekli ve belirli işaretlerle. Haritanın temel unsurları: Başlık, ölçek, lejant (açıklama), yön oku.
• Ölçek: Haritadaki uzunluğun gerçek uzunluğa oranı; kesir ölçek (1/100.000) ve çizgi ölçek. Paydası küçük olan büyük ölçekli harita dar alanı ayrıntılı gösterir.
• Yer şekillerinin gösterimi: Renklendirme (yeşil alçak, kahverengi yüksek, mavi su), izohipsler (eş yükselti eğrileri), kabartma haritalar.
• Fiziki, siyasi, tematik haritalar; küre (Dünya'nın en doğru modeli).

Doğal Sistemler

• Yer şekilleri: Dağ, tepe, ova, plato, vadi, kanyon, delta, yarımada, körfez, ada, boğaz. İç kuvvetler (depremler, volkanlar, dağ oluşumu) ve dış kuvvetler (akarsu, rüzgâr, buzul, dalga, karstik aşınma).
• Hava durumu ve iklim: Hava durumu kısa süreli, iklim uzun yılların ortalamasıdır. İklim elemanları: Sıcaklık, basınç ve rüzgâr, nem ve yağış. Ölçüm araçları: Termometre, barometre, anemometre, rüzgâr gülü, yağmur ölçer (plüviyometre), nem ölçer (higrometre).
• İklim tipleri: Ekvatoral, çöl, Akdeniz, karasal, okyanusal, kutup iklimleri; bitki örtüsüyle ilişkisi (yağmur ormanları, maki, bozkır, tayga, tundra).
• Su kaynakları: Okyanuslar, denizler, göller, akarsular, yer altı suları; su döngüsü; tatlı su kaynaklarının sınırlılığı ve su tasarrufu.
• Doğal afetler: Deprem, sel, heyelan, çığ, kuraklık, orman yangını, fırtına, volkan; afetlere hazırlık ve korunma (AFAD, deprem çantası, toplanma alanı).

Beşerî Sistemler

• Nüfus: Dünya nüfusunun dağılışını etkileyen doğal (iklim, yer şekilleri, su) ve beşerî (sanayi, ulaşım, tarım, ticaret) faktörler; nüfus artışı ve göç (itici ve çekici faktörler).
• Yerleşme: Kır (köy) ve kent yerleşmeleri; yerleşme yerinin seçiminde etkili faktörler.
• Ekonomik faaliyetler: Tarım, hayvancılık, ormancılık, balıkçılık, madencilik, sanayi, ticaret, ulaşım, turizm. Üretim, dağıtım ve tüketim ilişkisi.
• Ulaşım ve iletişim: Kara, demir, deniz, hava yolları; iletişim teknolojilerinin gelişimi.
• Çevre sorunları: Hava, su ve toprak kirliliği, küresel ısınma, erozyon, ormanların yok edilmesi; sürdürülebilirlik ve çevre bilinci.

Kıtalar ve Okyanuslar

Yedi kıta: Asya (en büyük), Afrika, Kuzey Amerika, Güney Amerika, Antarktika, Avrupa, Okyanusya (en küçük). Okyanuslar: Büyük Okyanus (Pasifik; en büyük), Atlas, Hint, Güney ve Kuzey Buz Denizi. Dünya yüzeyinin yaklaşık %71'i sularla kaplıdır.