Homojen ve Heterojen Karışımlar

Saf Madde ve Karışım

• Saf madde: Tek tür tanecikten oluşur; belirli erime ve kaynama noktası, özkütle gibi ayırt edici özellikleri vardır. Elementler ve bileşikler saf maddedir.
• Karışım: İki veya daha fazla maddenin kimyasal özelliklerini kaybetmeden, herhangi bir oranda bir araya gelmesiyle oluşur. Karışımın formülü yoktur, belirli erime ve kaynama noktası yoktur. Bileşenler fiziksel yollarla ayrılabilir.

Homojen Karışımlar (Çözeltiler)

Her yerinde aynı özelliği gösteren, bileşenleri gözle ayırt edilemeyen karışımlardır. Çözeltide çok bulunan bileşene çözücü, az bulunana çözünen denir.

• Katı-sıvı: tuzlu su, şekerli su.
• Sıvı-sıvı: alkol-su, sirke.
• Gaz-sıvı: gazoz (CO₂-su).
• Gaz-gaz: hava.
• Katı-katı: alaşımlar (tunç, pirinç, çelik, 22 ayar altın).

Heterojen Karışımlar

Her yerinde aynı özelliği göstermeyen, bileşenleri ayırt edilebilen karışımlardır.

• Süspansiyon: Katı tanecikler sıvıda çözünmeden dağılmıştır; bekletildiğinde dibe çöker. Örnek: tebeşir tozu-su, ayran, çamurlu su, Türk kahvesi.
• Emülsiyon: Birbiri içinde çözünmeyen iki sıvının karışımı. Örnek: zeytinyağı-su, mayonez, süt.
• Aerosol: Sıvı veya katı taneciklerin gaz içinde dağılması. Örnek: sis, bulut (sıvı-gaz); duman, toz (katı-gaz); deodorant.
• Kolloid: Tanecik boyutu çözelti ile süspansiyon arasında olan karışımlar; jöle, köpük, sis. Işığı saçarlar (Tyndall etkisi).
• Katı-katı heterojen karışım: granit, kum-çakıl, demir tozu-kükürt.

Çözünürlük ve Derişim

• Çözünürlük: Belirli sıcaklıkta 100 g çözücüde çözünebilen en fazla madde miktarı. Katıların çözünürlüğü genellikle sıcaklıkla artar; gazların çözünürlüğü sıcaklık arttıkça azalır, basınç arttıkça artar.
• Doymuş çözelti: Çözebileceği en fazla maddeyi çözmüş çözelti. Doymamış: daha fazla çözebilir. Aşırı doymuş: kararsız, fazla çözünen içeren çözelti.
• Kütlece yüzde derişim: (çözünen kütlesi / çözelti kütlesi) × 100.
• Çözeltiye su eklenirse seyreltilir, su buharlaştırılırsa derişikleşir; çözünen miktarı değişmez.
• Çözünme hızı: Karıştırma, sıcaklık artışı ve katının toz hâline getirilmesiyle artar (çözünürlük değişmez).

Sınav uyarısı: Alaşımlar homojen karışımdır. Süt ve mayonez emülsiyon, ayran süspansiyondur. Gazların çözünürlüğü sıcaklık artınca azalır. Karıştırma çözünme hızını artırır, çözünürlüğü değiştirmez.