Mezopotamya, Mısır ve Anadolu Uygarlıkları

Mezopotamya Uygarlıkları

Dicle ve Fırat nehirleri arasında kurulan Mezopotamya, verimli toprakları ama doğal savunmadan yoksun yapısı nedeniyle sık istilaya uğramış, pek çok uygarlığa ev sahipliği yapmıştır.

• Sümerler: Yazıyı (çivi yazısı, MÖ 3200 civarı) buldular; tarih çağlarını başlattılar. Şehir devletleri (Ur, Uruk, Lagaş) kurdular; yöneticiye patesi denirdi. Zigguratlar (tapınak, rasathane, depo, okul) inşa ettiler. Ay yılı esaslı takvim, 60'lık sayı sistemi, Gılgamış Destanı, Tufan efsanesi, Urkagina'nın ilk yazılı reformları ve Ur-Nammu kanunları onlara aittir.
• Akadlar: Sargon döneminde Mezopotamya'da ilk merkezî imparatorluğu kurdular; Sami kökenliydiler.
• Babiller: Hammurabi Kanunları (kısasa kısas ilkesi, sınıflara göre farklı cezalar) bilinen en kapsamlı ilk yazılı kanunlardandır. Astronomi ve matematikte ilerlediler.
• Asurlar: Anadolu ile ticaret yaptılar; Kültepe (Kaniş) Karum'u ile Anadolu'ya yazıyı getirdiler. Ninova'daki Asurbanipal kitaplığı ilk düzenli kütüphanelerdendir. Askerî güçleri ve sert yönetimleriyle tanınırlar.
• Elamlar: İran'ın güneybatısında yaşadılar, Mezopotamya kültürünü İran'a taşıdılar.

Mısır Uygarlığı

• Nil Nehri çevresinde kuruldu; doğal sınırlarla korunduğu için uzun süre istikrarlı kaldı. Firavunlar tanrı-kral sayıldı (teokratik yönetim).
• Hiyeroglif yazısı; Rosetta (Reşit) taşı yardımıyla Champollion tarafından çözüldü.
• Nil taşkınlarını hesaplamak için Güneş yılı esaslı takvim (365 gün) geliştirdiler; geometri, astronomi ve tıpta ilerlediler. Mumyacılık tıp ve kimya bilgisini geliştirdi.
• Ölümden sonra hayata inanç piramit, mastaba ve mumyalamayı ortaya çıkardı; Ölüler Kitabı bu inancın metnidir.
• Kadeş Antlaşması (MÖ 1280 civarı): Mısır ile Hititler arasında yapılan, bilinen en eski yazılı antlaşma.

Anadolu Uygarlıkları

• Hititler: Başkent Hattuşaş. Bağımsız krallık, Pankuş (soylular meclisi) ve kraliçe Tavananna'nın yönetimde etkinliği dikkat çeker. "Bin tanrılı halk" olarak anılırlar; çivi yazısı kullandılar; yıllık (anal) yazdılar. Kanunlarında fidye ve tazminat esastı.
• Frigler: Başkent Gordion; tarım ve hayvancılığa önem verdiler, tarlaya zarar verenlere ağır ceza uygulandı. Midas ve Gordion düğümü efsaneleri; Kibele ana tanrıça kültü.
• Lidyalılar: Başkent Sardes; parayı ilk kez kullandılar (MÖ 7. yy). Kral Yolu (Sardes-Sus) ticareti geliştirdi.
• İyonlar: Batı Anadolu kıyılarında şehir devletleri kurdular; doğa felsefesinin (Thales, Anaksimandros, Herakleitos) ve tarihçiliğin (Heredot) doğduğu yerdir.
• Urartular: Van çevresi, başkent Tuşpa; sulama kanalları, barajlar ve maden işçiliğiyle tanınırlar. Mezarlarını kaya içine oydular.