Organik Bileşiklerin Adlandırılması

Organik Kimyaya Giriş

Organik kimya karbon bileşiklerini inceler (CO, CO₂, karbonatlar, siyanürler hariç). Wöhler'in 1828'de inorganik amonyum siyanattan üreyi sentezlemesi "yaşam gücü (vitalizm)" kuramını sarstı. Karbon dört bağ yapar, kendi aralarında zincir ve halka oluşturabilir (katenasyon).

IUPAC Adlandırmanın Temel Kuralları

• Ana zincir seçimi: En yüksek öncelikli fonksiyonel grubu ve en fazla çoklu bağı içeren en uzun karbon zinciri seçilir.
• Numaralandırma: Öncelikli fonksiyonel gruba (son ek olarak yazılan) en küçük numara verilir; sonra çoklu bağlara, sonra sübstitüentlere en küçük numaralar verilir.
• Sübstitüentler alfabetik sırayla yazılır (di-, tri- gibi çokluk ekleri alfabetik sıralamada dikkate alınmaz; izo- ve neo- dikkate alınır).
• Kök adlar (karbon sayısı): 1 met-, 2 et-, 3 prop-, 4 büt-, 5 pent-, 6 heks-, 7 hept-, 8 okt-, 9 non-, 10 dek-.
• Alkil grupları: Metil (–CH₃), etil, propil, izopropil (1-metiletil), bütil, sek-bütil, izobütil, tert-bütil (1,1-dimetiletil).

Hidrokarbonlar

• Alkanlar (–an): CₙH₂ₙ₊₂; yalnız tekli bağ, sp³. Örnek: 2-metilbütan. Sikloalkanlar CₙH₂ₙ (siklohekzan).
• Alkenler (–en): CₙH₂ₙ; ikili bağ; numarası belirtilir: but-1-en, but-2-en (eski: 1-büten). Geometrik izomeri (cis/trans; E/Z).
• Alkinler (–in): CₙH₂ₙ₋₂; üçlü bağ: etin (asetilen), propin, but-2-in.
• Dienler: İki ikili bağ: buta-1,3-dien.
• Aromatik hidrokarbonlar: Benzen (C₆H₆); metilbenzen (toluen), dimetilbenzenler (orto-, meta-, para-ksilen; 1,2-, 1,3-, 1,4-), etenilbenzen (stiren), naftalin. Fenil grubu C₆H₅–.

Fonksiyonel Grupların Adlandırılması (Öncelik Sırasıyla)

• Karboksilik asit (–oik asit): CH₃COOH etanoik asit (asetik asit), HCOOH metanoik asit (formik asit).
• Ester (alkil –oat): CH₃COOCH₂CH₃ etil etanoat (etil asetat).
• Amit (–amit): CH₃CONH₂ etanamit.
• Nitril (–nitril): CH₃CN etannitril (asetonitril).
• Aldehit (–al): HCHO metanal (formaldehit), CH₃CHO etanal (asetaldehit).
• Keton (–on): CH₃COCH₃ propanon (aseton), bütan-2-on.
• Alkol (–ol): CH₃OH metanol, CH₃CH₂OH etanol, propan-2-ol (izopropil alkol). Birincil, ikincil, üçüncül alkoller. Çok değerlikli: etan-1,2-diol (glikol), propan-1,2,3-triol (gliserin).
• Amin (–amin): CH₃NH₂ metanamin (metilamin); birincil, ikincil, üçüncül aminler; anilin (fenilamin).
• Eter (alkoksialkan): CH₃OCH₃ metoksimetan (dimetil eter), dietil eter (etoksietan).
• Halojenürler (ön ek: floro-, kloro-, bromo-, iyodo-): CH₂Cl₂ diklorometan, CHCl₃ triklorometan (kloroform).
• Ön ek olarak kullanılan gruplar: hidroksi- (–OH), okso- (=O), amino- (–NH₂), nitro- (–NO₂).

İzomeri (Adlandırmayla İlişkili)

• Yapı izomerleri: Zincir izomerisi (bütan / 2-metilpropan), konum izomerisi (propan-1-ol / propan-2-ol), fonksiyonel grup izomerisi (etanol / dimetil eter; aldehit / keton; karboksilik asit / ester).
• Stereoizomerler: Geometrik (cis-trans) ve optik izomeri (stereokimya konusunda ayrıntılı).
• Doymamışlık derecesi (halka + π bağı sayısı): (2C + 2 + N − H − X)/2; molekül formülünden yapı hakkında bilgi verir (benzen için 4).