Harcama ve Servet Vergileri

Harcama Vergileri

Harcama (tüketim) vergileri, gelirin harcanması aşamasında mal ve hizmetlerin alım-satımı üzerinden alınan dolaylı vergilerdir. Fiyatın içinde yer aldıkları için tüketiciler tarafından çoğu zaman fark edilmez (vergi bilinci düşüktür); bu nedenle tahsilatları kolay, verimleri yüksektir. Ancak düşük gelirli bireyler gelirlerinin daha büyük bölümünü tüketime ayırdığından regresif (azalan oranlı) etki yaparlar.

Harcama Vergilerinin Türleri

• Genel ve özel harcama vergileri: Genel harcama vergileri tüm mal ve hizmetleri kapsar (KDV); özel harcama vergileri belirli malları kapsar (ÖTV, gümrük vergileri, BSMV).
• Tek aşamalı ve çok aşamalı vergiler: Tek aşamalı vergiler üretim veya dağıtımın yalnız bir aşamasında (imalat, toptan veya perakende) alınır (Türkiye'de ÖTV ilk teslimde). Çok aşamalı vergiler her aşamada alınır: Yayılı (kümülatif, kaskad) muamele vergisi her aşamada brüt satış tutarı üzerinden alınır ve vergiden vergi alınmasına (piramitleşme) yol açar; katma değer vergisi ise yalnız her aşamada eklenen değer üzerinden alınır ve indirim mekanizmasıyla bu sorunu önler.
• KDV'nin üstünlükleri: Tarafsızlık (dikey birleşmeyi teşvik etmez), ihracatta vergi iadesinin kolaylığı, otokontrol (alıcının fatura istemesi), gelir verimliliği.
• Gümrük vergileri: İthalat (ve nadiren ihracat) üzerinden alınır; gelir sağlamanın yanında yerli üretimi koruma (koruyucu tarife) işlevi görür.
• Kaldor'un harcama (gider) vergisi önerisi: Bireylerin toplam tüketim harcamaları üzerinden artan oranlı alınacak, tasarrufu teşvik eden doğrudan bir vergi.

Servet Vergileri

Servet, belirli bir anda bir kişinin sahip olduğu ekonomik değerlerin (taşınmaz, taşınır, menkul kıymet, mevduat) borçlar düşüldükten sonraki net toplamıdır. Servet de gelir gibi ödeme gücünün bir göstergesidir.

• Gerekçeleri: Ödeme gücünü tamamlayıcı ölçüt olarak dikkate almak (aynı geliri elde eden iki kişiden serveti olanın ödeme gücü daha yüksektir), gelir dağılımında adaletin sağlanması, servetin verimli kullanımının teşvik edilmesi, gelir vergisinin denetimine yardımcı olması.
• Türleri: Servetin varlığından alınan vergiler (yıllık net servet vergisi, emlak vergisi, motorlu taşıtlar vergisi), servet transferlerinden alınan vergiler (veraset ve intikal vergisi, sermaye transfer vergileri, tapu harçları) ve servet değer artışlarından alınan vergiler.
• Türkiye'deki servet vergileri: Emlak vergisi (1319 sayılı Kanun; belediyeler tarafından tahsil edilir), motorlu taşıtlar vergisi (197 sayılı Kanun), veraset ve intikal vergisi (7338 sayılı Kanun) ve değerli konut vergisi. Türkiye'de yıllık net servet vergisi yoktur. Tarihsel olarak 1942 Varlık Vergisi olağanüstü ve bir defalık bir servet vergisidir.
• Sorunları: Servetin değerlemesinin güçlüğü, likidite sorunu (servet sahibinin nakit geliri olmayabilir), sermaye kaçışı ve servetin gizlenmesi, tasarruf ve yatırım üzerinde caydırıcı etki.

Gelir, Harcama ve Servet Vergilerinin Karşılaştırılması

Gelir vergileri vergi adaletini sağlamada ve otomatik istikrar işlevinde en etkili araçtır; harcama vergileri verimli ve tahsili kolaydır ancak regresiftir; servet vergileri ise gelir dağılımında adaleti tamamlayıcı bir rol oynar ancak gelir sağlama kapasiteleri sınırlıdır. Gelişmiş ülkelerde gelir vergilerinin, gelişmekte olan ülkelerde (Türkiye dahil) harcama vergilerinin toplam vergi gelirleri içindeki payı daha yüksektir.