XX. Yüzyıl Dünya Tarihi

I. Dünya Savaşı (1914-1918)

• Nedenler: Sömürge ve pazar rekabeti, milliyetçilik, silahlanma yarışı, bloklaşma: Üçlü İttifak (Almanya, Avusturya-Macaristan, İtalya) ve Üçlü İtilaf (İngiltere, Fransa, Rusya). Görünen sebep: Avusturya veliahdının Saraybosna'da bir Sırp milliyetçisince öldürülmesi (28 Haziran 1914).
• İtalya 1915'te İtilaf tarafına geçti. ABD 1917'de savaşa girdi; aynı yıl Bolşevik İhtilali sonrası Rusya savaştan çekildi (Brest-Litovsk).
• Wilson İlkeleri (14 madde): Milletlerin kendi geleceğini tayin hakkı, gizli antlaşmalara son, Milletler Cemiyeti'nin kurulması.
• Barış antlaşmaları: Versay (Almanya), Saint-Germain (Avusturya), Trianon (Macaristan), Nöyyi (Bulgaristan), Sevr (Osmanlı). Ağır şartlar, özellikle Versay, II. Dünya Savaşı'nın zeminini hazırladı.
• Milletler Cemiyeti (1920): Barışı korumak için kuruldu; yaptırım gücü zayıftı, ABD katılmadı. Türkiye 1932'de üye oldu.

İki Savaş Arası Dönem

• 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı (New York Borsası çöküşü): İşsizlik, korumacılık, totaliter rejimlerin güçlenmesi; ABD'de New Deal.
• Totaliter rejimler: İtalya'da Mussolini (faşizm, 1922), Almanya'da Hitler (Nazizm, 1933), SSCB'de Stalin; Japonya'da militarizm. Yayılmacı girişimler: Japonya'nın Mançurya'yı (1931), İtalya'nın Habeşistan'ı (1935) işgali, Almanya'nın Avusturya'yı ilhakı (Anschluss 1938) ve Südetler (Münih 1938).
• Türkiye bu dönemde Balkan Antantı (1934), Montrö Boğazlar Sözleşmesi (1936) ve Sadabat Paktı (1937) ile güvenliğini sağlamaya çalıştı; Hatay 1939'da Türkiye'ye katıldı.

II. Dünya Savaşı (1939-1945)

• Almanya'nın Polonya'yı işgaliyle (1 Eylül 1939) başladı. Mihver (Almanya, İtalya, Japonya) ve Müttefikler (İngiltere, Fransa, SSCB, ABD) savaştı.
• Dönüm noktaları: Pearl Harbor (1941, ABD savaşa girdi), Stalingrad (1942-43), El Alameyn, Normandiya Çıkarması (6 Haziran 1944). Hiroşima ve Nagazaki'ye atom bombası (Ağustos 1945) ile savaş sona erdi.
• Türkiye savaş dışı kaldı; Şubat 1945'te sembolik olarak Almanya ve Japonya'ya savaş ilan ederek BM kurucu konferansına katıldı. Yalta ve Potsdam konferansları savaş sonrası düzeni belirledi.
• Birleşmiş Milletler (24 Ekim 1945): Güvenlik Konseyi'nde veto hakkına sahip beş daimi üye (ABD, SSCB, İngiltere, Fransa, Çin).

Soğuk Savaş (1947-1991)

• ABD liderliğindeki Batı Bloku ile SSCB liderliğindeki Doğu Bloku arasında ideolojik, siyasi ve askerî rekabet. Truman Doktrini (1947, Türkiye ve Yunanistan'a yardım) ve Marshall Planı (Avrupa'nın ekonomik kalkınması).
• NATO (1949; Türkiye 1952) ve Varşova Paktı (1955). Berlin Ablukası (1948-49), Kore Savaşı (1950-53), Berlin Duvarı (1961), Küba Füze Krizi (1962; Jüpiter füzelerinin Türkiye'den çekilmesi), Vietnam Savaşı, uzay yarışı (Sputnik 1957, Ay'a iniş 1969).
• Yumuşama (Detant) dönemi ve 1975 Helsinki Nihai Senedi. Bağlantısızlar Hareketi (Bandung 1955).
• Gorbaçov'un Glasnost ve Perestroyka politikaları; Berlin Duvarı'nın yıkılışı (1989), Almanya'nın birleşmesi (1990), SSCB'nin dağılması (1991) ile Soğuk Savaş sona erdi.
• Sömürgelerin bağımsızlığı (dekolonizasyon): Hindistan (1947), Asya ve Afrika ülkeleri; İsrail'in kuruluşu (1948) ve Arap-İsrail savaşları; Avrupa bütünleşmesi (1957 Roma Antlaşması, AET).