Edebî Türler ve Akımlar

Edebî Türler

• Şiir türleri (içeriğe göre): Lirik (duygu yoğun; aşk, ayrılık), epik (kahramanlık; destan, koçaklama), didaktik (öğretici; fabl, hikemi şiir), pastoral (kır ve doğa yaşamı; idil, eglog), satirik (yergi; taşlama, hicviye), dramatik (tiyatroda kullanılan şiir).
• Olay çevresinde gelişen türler: Masal (olağanüstü, belirsiz zaman-yer), destan (doğal ve yapma destanlar; Oğuz Kağan, Manas), efsane, halk hikâyesi, mesnevi, fabl, hikâye (öykü), roman.
• Hikâye türleri: Olay (Maupassant) hikâyesi: Serim-düğüm-çözüm planlı, merak unsuru güçlü (Ömer Seyfettin). Durum (Çehov) hikâyesi: Belirgin olay örgüsü yoktur, kesit sunar (Sait Faik, Memduh Şevket Esendal).
• Roman türleri: Tarihî, macera, psikolojik, sosyal, köy, bilimkurgu, polisiye, fantastik, aile, tezli roman.
• Tiyatro: Trajedi (üç birlik kuralı: zaman, yer, olay birliği; soylu kahramanlar, acıklı son, manzum), komedi (gülünç olaylar, toplumsal eleştiri; karakter, töre ve entrika komedisi), dram (romantizmle doğdu; trajik ve komik öğeler bir arada, üç birlik kuralına uyulmaz). Geleneksel Türk tiyatrosu: Karagöz, ortaoyunu, meddah, köy seyirlik oyunları.
• Öğretici metinler: Makale (kanıtlama, nesnel), deneme (kişisel, samimi, kanıt gerekmez; Montaigne), fıkra (köşe yazısı), sohbet (söyleşi), eleştiri, gezi yazısı, anı, günlük, biyografi, otobiyografi, mektup, röportaj, mülakat.

Edebî Akımlar

• Klasisizm (XVII. yy Fransa): Akla ve sağduyuya önem, antik Yunan-Latin eserlerini örnek alma, evrensel insan tipleri, kusursuz biçim, üç birlik kuralı. Temsilciler: Molière, Racine, Corneille, La Fontaine, Boileau. Türk edebiyatında etkisi: Tanzimat'ta çeviriler.
• Romantizm (XVIII. yy sonu-XIX. yy): Duygu ve hayal gücü, bireyin iç dünyası, doğa sevgisi, kurallara karşı çıkış, Hristiyanlık ve millî tarih, dram türü. Temsilciler: Victor Hugo, Lamartine, Goethe, Schiller, Byron. Türk edebiyatında Tanzimat I. kuşağı (Namık Kemal).
• Realizm (XIX. yy ortası): Gerçeğin nesnel gözleme dayalı anlatımı, yazarın tarafsızlığı, ayrıntılı betimleme. Temsilciler: Balzac, Flaubert (Madam Bovary), Stendhal, Dostoyevski, Tolstoy. Türk edebiyatında Servetifünun romanı (Halit Ziya), Araba Sevdası.
• Natüralizm: Realizmin aşırı ucu; deneysel yöntem, kalıtım ve çevrenin belirleyiciliği. Emile Zola. Türk edebiyatında Nabizade Nazım (Zehra), Hüseyin Rahmi Gürpınar'da izleri.
• Parnasizm: Şiirde realizm; "sanat için sanat", biçim mükemmelliği, nesnellik, antik dünyaya ilgi. Leconte de Lisle, Théophile Gautier. Türk edebiyatında Tevfik Fikret, Yahya Kemal.
• Sembolizm: Doğrudan anlatım yerine sezdirme, telkin, musiki, renk ve ses uyumları, kapalılık. Baudelaire, Verlaine, Rimbaud, Mallarmé. Türk edebiyatında Ahmet Haşim, Cenap Şahabettin.
• XX. yüzyıl akımları: Empresyonizm (izlenimcilik), ekspresyonizm (dışavurumculuk), fütürizm (Marinetti; geleceğe ve makineye övgü), sürrealizm (gerçeküstücülük; Andre Breton, bilinçaltı, otomatik yazı; İkinci Yeni'de etkisi), egzistansiyalizm (varoluşçuluk; Sartre, Camus), kübizm, dadaizm.