Türkçenin Tarihî Dönemleri

Türkçenin Tarihî Gelişimi

Türkçe, yazılı belgelerle izlenebilen tarihi bakımından dünyanın en eski dillerinden biridir. Genel kabul gören dönemlendirme şöyledir:

• Altay Dönemi: Türkçenin Moğolca, Mançu-Tunguzca (ve tartışmalı olarak Korece, Japonca) ile ortak bir ana dilden ayrılmadan önceki varsayımsal dönem.
• Ana (En Eski) Türkçe Dönemi: Türkçenin Altay birliğinden ayrılıp bağımsız bir dil olarak geliştiği varsayımsal dönem.
• İlk Türkçe Dönemi: Türkçenin Çuvaşça (r/l'li kol) ve Ortak Türkçe (z/ş'li kol) olarak ayrılmaya başladığı dönem.
• Eski Türkçe Dönemi (VI-XI. yy): İlk yazılı belgelerin dönemi. Göktürk (Kök Türk) Türkçesi: Orhun Yazıtları (Tonyukuk 720-725, Kül Tigin 732, Bilge Kağan 735), Yenisey Yazıtları, Talas Yazıtları. Uygur Türkçesi: Uygur, Soğd, Brahmi, Mani alfabeleriyle yazılmış Budist, Maniheist ve Hristiyan metinler (Altun Yaruk, Sekiz Yükmek, Irk Bitig - Göktürk harfli fal kitabı).
• Orta Türkçe Dönemi (XI-XV. yy): İslami dönemin ilk yazı dilleri. Karahanlı Türkçesi (Hakaniye): Kutadgu Bilig, Divanü Lügati't-Türk, Atabetü'l-Hakayık, Divan-ı Hikmet. Harezm Türkçesi: Kısasü'l-Enbiya (Rabguzi), Muhabbetname (Harezmi), Nehcü'l-Feradis. Kıpçak Türkçesi: Codex Cumanicus, Memlük Kıpçakçası eserleri.
• Yeni Türkçe Dönemi (XV. yy-): Türkçenin iki büyük yazı diline ayrılması. Doğu Türkçesi (Çağatay Türkçesi): Ali Şir Nevai (Muhakemetü'l-Lugateyn - Türkçenin Farsçadan üstünlüğü), Babür (Babürname); günümüzde Özbek ve Uygur Türkçeleri. Batı Türkçesi (Oğuz Türkçesi): Eski Anadolu Türkçesi (XIII-XV. yy), Osmanlı Türkçesi (XVI-XX. yy başı), Türkiye Türkçesi; ayrıca Azerbaycan ve Türkmen Türkçeleri.
• Modern Türk Lehçeleri ve Şiveleri Dönemi: Türkiye, Azerbaycan, Türkmen, Özbek, Kazak, Kırgız, Tatar, Başkurt, Uygur, Yakut, Çuvaş vb.

Temel Kavramlar

• Lehçe: Bir dilin tarihî dönemlerde ayrılmış, ses, şekil ve söz varlığı bakımından büyük farklılıklar gösteren kolları (Yakutça, Çuvaşça).
• Şive: Bir dilin yakın dönemde ayrılmış, daha çok ses ve şekil farklılıkları gösteren kolları (Azerbaycan, Türkmen Türkçesi).
• Ağız: Bir dilin aynı ülke içinde bölgelere göre gösterdiği küçük söyleyiş farklılıkları.

Türklerin Kullandığı Alfabeler

Göktürk (Kök Türk) alfabesi (38 harf; Türklerin kendine özgü ilk alfabesi), Uygur alfabesi, Soğd, Brahmi, Mani, Arap, Kiril ve Latin alfabeleri. Türkiye'de Latin harfli Türk alfabesi 1 Kasım 1928'de kabul edilmiştir.

Dilde Sadeleşme Hareketleri

Tanzimat'ta Şinasi ve Namık Kemal'in sade dil önerileri, Ziya Paşa'nın Şiir ve İnşa makalesi; II. Meşrutiyet'te Genç Kalemler (Yeni Lisan, 1911); Cumhuriyet'te Türk Dil Kurumu (1932) ve dil inkılabı. Türkçenin ilk dil bilgisi kitabı Kitabü'l-İdrak li Lisani'l-Etrak (Ebu Hayyan), ilk sözlüğü Divanü Lügati't-Türktür.